Canonmuseum

Nationaal Archief

Het Nationaal Archief in Den Haag is de algemene rijksarchiefbewaarplaats en het ‘nationaal geheugen’ van Nederland. Met meer dan 142 strekkende kilometer archief in de collectie is het Nationaal Archief de grootste openbare archiefinstelling in Nederland.

Het Nationaal Archief beheert de grootste collectie archieven in Nederland. De collectie bestaat uit belangrijke documenten van de Rijksoverheid, archieven van de provincie Zuid-Holland en particuliere archieven.

Nationaal Archief
Prins Willem-Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag

www.nationaalarchief.nl/

Topstukken

De vroegste onafhankelijkheidsverklaring ter wereld

Met het Plakkaat van Verlatinge neemt de Staten-Generaal in 1581 officieel afstand van de Spaanse koning Filips II. Volgens de Staten-Generaal is het de taak van een vorst om zijn onderdanen te dienen en te beschermen. Als hij dat niet doet, dan mag het volk hem verlaten, om op zoek te gaan naar een nieuwe landsheer. Het Plakkaat van Verlatinge wordt ook wel gezien als de vroegste onafhankelijkheidsverklaring ter wereld.

Het drukken en verspreiden van het plakkaat betekent niet direct de geboorte van de Republiek. De zoektocht van de Staten-Generaal naar een nieuwe vorst is in eerste instantie succesvol. De Hertog van Anjou is bereid de taak op zich te nemen, maar dit verbond is slechts van korte duur. In de jaren daarna lukt het de Nederlandse gewesten niet om een nieuwe landsheer te vinden en in 1588 besluiten ze zelfstandig als Republiek der Verenigde Nederlanden verder te gaan.

Proefdruk van de nieuwe Statenvertaling

Tijdens de Synode in Dordrecht (1618 – 1619) wordt besloten de Bijbel opnieuw naar het Nederlands te vertalen. De tekst wordt direct vanuit de oorspronkelijk talen vertaald, dus het Oude Testament vanuit het Hebreeuws en het Nieuwe Testament vanuit het Grieks en het Aramees. Het is de bedoeling om op deze manier tot de meest zuivere vorm van het geloof terug te keren.

Tijdens het jarenlange vertaalproces komen vertalers en redacteuren langzaam tot een definitieve vertaling, die de naam ‘Statenbijbel’ krijgt. Vanuit elke provincie van de Republiek wordt een theoloog of predikant afgevaardigd om de vertaling te controleren. Dit exemplaar uit de collectie van het Nationaal Archief is een van de eerste proefdrukken. In de kantlijn heeft de redacteur uit Utrecht zijn opmerkingen gekrabbeld. Uiteindelijk is de Statenbijbel in 1637 gereed.

Het proces tegen Tula

Op 17 augustus 1795 komt een groep slaafgemaakten in opstand op de Curaçaose plantage Kenepa. Een van de leiders van deze opstand is Tula. Uit deze processtukken blijkt dat Tula goed op de hoogte is van eerdere opstanden, wetgeving en politieke veranderingen. Tegen de onderhandelaar spreekt hij: “Wij zijn al te zeer mishandeld. Wij zoeken niemand kwaad te doen, maar zoeken onze vrijheid.”

Tula eist vrijheid van alle slaafgemaakten op Curaçao, volgens hem een logisch gevolg van de ideeën van de Franse Revolutie – vrijheid, gelijkheid en broederschap – die vanaf 1795 ook in de Bataafsche Republiek gelden. De koloniale machthebber is het hier niet mee eens en Tula wordt opgepakt en zwaar gemarteld. Hij bezwijkt onder het geweld en legt een afgedwongen bekentenis af, waarin hij verklaart dat hij de macht wilde grijpen. Uiteindelijk krijgt hij de doodstraf.

Grondslag van de Nederlandse democratie

De basis van de volksvertegenwoordiging die we vandaag de dag in Nederland kennen, is gelegd in de grondwet van 1848. Daarin staat dat niet langer de koning, maar een vertegenwoordiging van het volk bepaalt wat er in Nederland gebeurt. Voortaan kiezen de inwoners van Nederland de leden van de Tweede Kamer, de Provinciale Staten en gemeenteraden rechtstreeks, zij het via censuskiesrecht.

Dit betekent dat het kiesrecht is voorbehouden aan mannen die aan specifieke eisen voldoen; zij moeten bijvoorbeeld ouder dan 23 jaar zijn en een bepaald bedrag aan belasting betalen. Hierdoor krijgt in eerste instantie slechts elf procent van de mannelijke bevolking ouder dan 23 jaar stemrecht. Het duurt nog tot 1919 voordat álle Nederlanders van 25 jaar en ouder mogen stemmen.

Een brief aan de koning

Vier jaar voor de publicatie van zijn boek Max Havelaar, richt Eduard Douwes Dekker zich tot koning Willem III. In deze brief uit hij scherpe kritiek op het Cultuurstelsel, waarmee Nederland vanaf 1830 aanspraak maakt op een deel van de oogst in Nederlands-Indië. Hij schrijft:  “Aan U vraag ik met vertrouwen: of het Uw keizerlijke wil is dat Uwe meer dan dertig miljoen onderdanen daarginds worden mishandeld en uitgezogen in Uwen naam?”

In 1860 schrijft hij de koning nogmaals, om hem een exemplaar van zijn boek Max Havelaar aan te bieden, dat hij onder zijn pseudoniem Multatuli heeft geschreven. Beide brieven zijn door het Kabinet des Konings naar het ministerie van Koloniën doorgestuurd, maar Douwes Dekker krijgt nooit antwoord.

Illegale kinderarbeid in beeld

In 1890 wordt de Arbeidsinspectie opgericht, die erop moet toezien dat de voorschriften uit de Kinderwet van Sam van Houten worden nageleefd. Deze wet verbiedt dat kinderen jonger dan twaalf jaar in de industrie werken, maar die regel wordt onvoldoende opgevolgd. Eerst maken de inspecteurs alleen geschreven rapporten over de werkomstandigheden die zij aantreffen, maar vanaf 1900 leggen zij hun bevindingen ook fotografisch vast.

De fotocollectie Arbeidsinspectie geeft een uniek inkijkje in de industriële ontwikkeling van Nederland in de vroege twintigste eeuw. In het archief zit een grote verzameling van ongeveer vijfduizend negatieven, dia’s en afdrukken van de werkomstandigheden in de fabrieken. Van de fotografen zijn maar weinig namen bekend. De meeste foto’s zijn gemaakt door inspecteurs en opzichters.

Mag ik studeren?

Na het afronden van haar opleiding tot apotheker wil Aletta Jacobs geneeskunde studeren in Groningen, maar de universiteit is op dat moment nog een mannenbolwerk. Omdat ze als vrouw niet de juiste vooropleiding heeft kunnen volgen, zou ze een toelatingsexamen moeten doen. Met deze brief vraagt ze echter aan minister Thorbecke of zij direct toegelaten kan worden. De minister geeft toestemming en Jacobs wordt de eerste vrouw in Nederland die officieel wordt toegelaten tot de universiteit.

De brief die Jacobs van minister Thorbecke ontvangt, is niet aan haar gericht, maar aan haar vader. Thorbecke schrijft: “het volgen dien lessen door ene vrouw zou naar het schijnt de eerste proef van dien aard hier te lande wezen.” De minister ziet Jacobs’ toelating dus als een experiment. Uiteindelijk geeft Thorbecke haar in 1872 definitieve toestemming om toegelaten te worden.

300.000 dossiers met gevoelige informatie

Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) omvat ruim 300.000 dossiers van mensen die worden beschuldigd of verdacht van collaboratie met de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland. De dossiers bevatten daarnaast ook veel informatie over slachtoffers. Het CABR is daarmee van onschatbare historische waarde. Vanwege de zeer privacygevoelige informatie, zijn de dossiers alleen onder speciale voorwaarden in te zien.

Onder collaboratie verstaat de overheid na de bevrijding in 1945 onder andere samenwerking met de Duitse bezetter, verraad, NSB-lidmaatschap en het in dienst treden bij het Duitse leger. In het archief zitten niet alleen dossiers over mensen die tot een zware straf zijn veroordeeld, maar ook over personen van wie na onderzoek blijkt dat de verdenking van collaboratie ongegrond is. Het is de bedoeling dat het hele CABR openbaar wordt per 1 januari 2025.

Van kolonie naar onafhankelijkheid

Op 25 november 1975 ondertekent koningin Juliana in Den Haag dit document, waarmee Nederland officieel de onafhankelijkheid van Suriname erkent. De akte is voorzien van het persoonlijke grootzegel van Juliana en is in tweevoud opgemaakt. Een exemplaar wordt in Nederland bewaard en het andere in Suriname. Door de onafhankelijkheid moet iedere inwoner van Suriname kiezen tussen de Nederlandse of de Surinaamse nationaliteit.

Een aantal dagen voor de officiële onafhankelijkheid vindt een belangrijke symbolische handeling plaats: het standbeeld van koningin Wilhelmina wordt verwijderd van het Oranjeplein, dat vanaf dat moment het Onafhankelijkheidsplein heet. Op 24 november wordt ’s avonds voor het laatst de Nederlandse vlag gestreken. Na drie eeuwen onder Nederlandse heerschappij, wordt Suriname een onafhankelijke republiek.