De verzuiling in Gouda
In 1920 is Gouda een sterk verzuilde stad. Er zijn vier zuilen: de protestants-christelijke, de rooms-katholieke, de sociaal-democratische en de neutrale of liberale zuil. Voor de eerste twee is religie de bindende factor, bij de derde en de vierde is een levensbeschouwelijke en politieke overtuiging richtinggevend. De zuilen zijn doorgedrongen in alle geledingen van de samenleving: in de politiek met elk zijn eigen partij, in de vakbeweging, het onderwijs, de zorg, de media, de volkshuisvesting, winkels en de vrijetijdsbesteding. Er is een sterke sociale controle, die in de religieuze kringen vooral wordt uitgeoefend door de geestelijk leiders. Maar ook bestuurders van woningbouwcorporaties, vakbonden en de sport- en culturele verenigingen waken over de zedelijke, godsdienstige en politieke belangen van de zuil. Soms wordt dit als beklemmend ervaren, maar de zuil brengt ook herkenning en geborgenheid. Kenmerkend is dat binnen vrijwel elke zuil de hogere en lagere klasse verenigd zijn. Wel staan de elites aan het roer als ouderling of bestuurder van een kerkenraad, een vereniging of een politieke partij.
Onderwijs en zorg
Katholieke en protestante kinderen bezoeken hun eigen scholen. Er zijn protestants- christelijke en gereformeerde scholen in de Lange Groenendaal en in de Keizerstraat. Katholieke leerlingen krijgen les aan de Westhaven of in de St. Aloysiusschool aan de Spieringsstraat.
Ook het ziekenhuiswezen is verzuild. In 1902 wordt aan de Westhaven het Klein Algemeen Ziekenhuis ingericht. Het komt voort uit de Nederlands Hervormde wijkverpleging door de diaconessen, zusters die een strikt celibatair bestaan leiden. Vanaf 1941 gaat dit ziekenhuis door het leven als Diaconessenhuis De Wijk. Aan de Graaf Florisweg verrijst in 1928 het katholieke St. Jozefpaviljoen, een bejaardentehuis, weeshuis en ziekenhuis in één en uitsluitend bestemd voor katholieken. Voor alle andere Gouwenaars is er sinds 1910 het Van Itersonziekenhuis aan De La Reylaan.
Ontspanning: opvoeding en cultuur
In 1920 leveren de zuilen een belangrijke bijdrage aan het verenigingsleven. Met name jongeren zijn een belangrijke doelgroep. In verenigingen komen opvoeding en ontspanning samen. De oudste bekende jeugdorganisatie is de Christelijke Jongelings Vereeniging Daniël, die in 1864 is opgericht door bezorgde protestante Gouwenaars die baldadige jongeren 's nachts van de straat willen houden. De vereniging is uitsluitend toegankelijk voor jonge mannen, die samenkomen in de huiskamer van voorzitter Daniël van der Ben. Zij houden zich aanvankelijk vooral bezig met bijbelstudie, maar gaandeweg worden de activiteiten uitgebreid. Binnen de katholieke zuil verrijst in 1922 de Sint Josephs Gezellen Vereniging. Het is een club voor jonge mannen die in het parochiehuis samenkomen om bijvoorbeeld een potje te biljarten. Daarnaast organiseren zij ook tal van andere culturele en sportieve activiteiten. Voor de kinderen van de sociaaldemocraten is er vanaf 1918 de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC), die elke zondagavond samenkomt in de zaal van sociëteit De Réunie.
Veel van het verenigingsleven vindt plaats in vier Goudse sociëteiten, waarvan er drie over een eigen feestzaal beschikken. Zo zijn er in 1916 al zes toneelverenigingen in de stad actief. Daarvan zijn er twee rooms katholiek: de Sint Josephs Gezellen Vereniging en de parochie Onze Lieve Vrouwe Hemelvaart (de Kleiwegkerk) hebben een eigen toneelvereniging. Daarnaast is er nog de RK Dilettantenclub. Alle drie geven zij jaarlijks meerdere voorstellingen. Die worden vooraf gekeurd door de kerkelijke leiders. Soms gaat het om stukken waarin de overtuiging van de zuil expliciet wordt geacteerd: in het toneelstuk “Als Moskou roept” wordt de hoofdrolspeler door de ijverige pastoor behoed voor een overstap naar het communisme. Zo hebben deze toneelvertellingen een heldere boodschap, bedoeld om de leden richting te geven. De sociaaldemocraten bewandelen eenzelfde weg: de Arbeiderstoneelvereniging Door en voor het Volk speelt graag de toneelstukken van Herman Heijermans die bol staan van maatschappijkritiek.
Muziek speelt een grote rol in de zuilen. In 1920 trekt zuil de RK Zangvereeniging Arti et Religioni volle zalen met het spelen van grote werken van componisten als Bach, Haydn en Mozart. Wie een instrument bespeelt kan sinds 1908 terecht bij de RK muziekvereniging St. Caecilia. Dit harmonieorkest luistert menig katholiek feest op en geeft ook daarbuiten geregeld uitvoeringen in de stad. De sociaaldemocraten hebben het Arbeiders Harmoniekorps De Pionier, opgericht in 1908. Dit fanfarekorps groeit uit tot een begrip in heel de stad, ook door het begeleiden van optochten en propagandabijeenkomsten. Het neemt succesvol deel aan landelijke concoursen en komt menigmaal met een prijs naar huis. De protestanten richten in 1909 een muziekkorps op met de naam ‘Per Aspera ad Astra’, maar dit korps heeft niet lang bestaan.
Sport en spel
Naast cultuur is er binnen de zuilen ook ruimte voor sport. Sinds het einde van de negentiende eeuw wordt lichaamsbeweging aangemoedigd. Sportbeoefening vindt dan nog vooral plaats in de hogere sociale kringen, wat te maken heeft met de beschikbare vrije tijd. Arbeiders moeten zes dagen in week werken. Daardoor worden de eerste sportverenigingen hoofdzakelijk in liberale kring opgericht, zoals in 1886 de Cricket- en voetbalvereniging Olympia. De leden hebben vrijwel allemaal het Gymnasium of de Hogere Burgerschool (HBS) doorlopen. Zo vertegenwoordigt Olympia in zekere zin de Goudse elite. In 1888 volgt de Wielrijders Vereeniging De Anti-loop en in 1895 de lawn-tennisclub Be Quick. Van deze sporten blijkt voetbal het populairst, wat blijkt uit de oprichting van voetbalvereniging Gouda in 1906 en de Goudse Sport Vereniging (GSV) in 1913. Beide zijn clubs met een neutraal karakter. Samen met Olympia worden zij lid van de in 1905 opgerichte Goudse voetbalbond.
Met de invoering van de 45-urige werkweek in 1919 krijgen arbeiders meer vrije tijd. Dan raakt ook het voetbal meer verzuild. De sociaaldemocraten richten in 1919 de voetbalclub Ontspanning Na Arbeid (ONA) op. In 1920 volgen de katholieken met DONK. De protestants christelijke zuil krijgt in 1934, vanuit de Christelijke Jongerenvereniging Daniël, de voetbalclub De Jodan Boys. Deze club speelt principieel niet op zondag en sluit zich aan bij Christelijke Nederlandse Voetbalbond.
Einde van de verzuiling
De grote maatschappelijke veranderingen van de jaren zestig van de vorige eeuw maken een einde aan de verzuiling. De samenleving democratiseert en wordt vrijer, waardoor de invloed van de zuilen afbrokkelt. In Gouda sluiten de Gouwekerk en de Kleiwegkerk hun deuren. De Kleiwegkerk wordt in 1964 afgebroken. Veel verenigingen overleven de ontzuiling.
