Cultureel Gouda

Schouwburg
In 1854 wordt de Sociëteit Ons Genoegen opgericht. Deze gezelligheidsvereniging organiseert concerten, toneelvoorstellingen, dans- en feestavonden en biljart- en kaartwedstrijden. Eerst alleen voor mannen, later ook voor vrouwen. De leden komen bijeen in gebouw Kunstmin aan de Boelekade. In 1913 komt er een uitbreiding met een grote schouwburgzaal, ontworpen door H.J. Nederhorst.
In de jaren '70 zijn er ongeveer 45 theatervoorstellingen per seizoen. Steeds meer landelijk bekende artiesten weten de Goudse schouwburg te vinden. Vanwege de relatieve kleinschaligheid en de ongedwongen sfeer treden zij er graag op. Omdat het aantal voorstellingen toeneemt en de schouwburgzaal minder geschikt is voor grote gezelschappen wordt een nieuwe schouwburg gebouwd naar het ontwerp van Joost Paré van AGS Architecten en Planners uit Heerlen. Tijdens de bouw wordt het oude gebouw grotendeels gesloopt, maar de theaterzaal met het toneel blijven intact. Daardoor kunnen de voorstellingen tot het laatst doorgaan. Youp van ‘t Hek speelt op 3 mei 1992 de allerlaatste voorstelling in de ‘Oude Dame’ zoals hij de oude schouwburg liefdevol noemt. Op 30 september 1992 opent de nieuwe schouwburg haar deuren met een voorstelling van het Nederlands Dans Theater. De grote zaal, met twee balkons en een orkestbak, biedt tegenwoordig plaats aan 813 bezoekers, de kleine zaal heeft 232 zitplaatsen.

Bioscopen
De eerste films worden in 1899 vertoond op de Goudse kermis. Vanaf 1901 worden ook in Sociëteit Ons Genoegen films vertoond. Al snel wordt de dan nog ‘stomme’ film (zonder geluid) populair en krijgt Gouda verschillende bioscopen. Bijvoorbeeld Gouda Vooruit aan de Hoogstraat , Cinema Pathé aan de Kleiweg en de katholieke Witte Bioscoop, ook aan de Kleiweg. Naast deze kleine bioscopen worden ook films vertoond in de schouwburg. Na de Tweede Wereldoorlog draaien er films in De Réunie aan de Oosthaven, Thalia Theater op de hoek Kleiweg/Regentesseplantsoen en de Schouwburgbioscoop. In 1987 maakt de laatste plaats voor de Arcadebioscoop in het kazernegebouw aan de Agnietenstraat. In 2014 wordt de Arcadebioscoop vervangen door Cinema Gouda aan de Burgemeester Jamessingel, een hypermoderne bioscoop met zes zalen.
Sinds 1979 heeft Gouda ook een Filmhuis in de Lethmaetstraat, waar artistiek waardevolle films worden vertoond, die elders niet of nauwelijks aan bod komen.

Museum Gouda
Op 14 mei 1874 opent het Stedelijk Museum van Oudheden zijn deuren in gebouw Arti Legi aan de Markt. Het museum komt voort uit de viering van het 600-jarig bestaan van de stad Gouda, toen (ook in Arti Legi) een tentoonstelling van ‘Goudsche Oudheden’ werd georganiseerd. In 1947 verhuist het museum naar het Catharina Gasthuis aan de Oosthaven, dat zijn functie als ziekenhuis en bejaardenhuis heeft verloren.
‘Museum Catharina Gasthuis’, zoals dan de naam is, beschikt onder andere over een Regentenkamer, een Bediendenkamer, het Ruim (de vroegere grote zaal van het gasthuis) en vier Stijlkamers, maar een verwarming ontbreekt. In 1953 wordt de zolderetage geschikt gemaakt als expositieruimte. Met de komst van directeur Dr. Jan Schouten in januari 1955 krijgt het Catharina Gasthuis een flinke impuls. De Goudse Museumvrienden versterken het museumbeleid. De collectie wordt in 1964 flink uitgebreid. Allereerst met de kunstcollectie van de Haagse schilder Paul Arntzenius: schilderijen uit de School van Barbizon en de Haagse School en omgeving. Verder komt een collectie eigentijdse kunst van Paul Citroen in bezit van het museum, en ook de inventaris van een historische apotheek uit Zierikzee. Die apotheek wordt tentoongesteld in gebouw De Moriaan aan de Oosthaven, samen met pijpen en Gouds plateel. Later huisvest De Moriaan het Nationaal Farmaceutisch Museum. Dit museum sluit in 2011 en gaat als digitaal museum verder.
In een periode dat de hedendaagse kunst meer aandacht krijgt, verandert de naam in museumgoudA. Tegenwoordig is de schrijfwijze Museum Gouda. Het museum vertelt vooral het verhaal van de stad Gouda en doet dat met een collectie van meer dan 40.000 voorwerpen.

Andere culturele voorzieningen
In de jaren ‘50 worden Goudse kunstenaars geïnspireerd tot het oprichten van kunstenaarscentrum Burgvliet. In 1963 wordt door het gemeentebestuur de Goudse Culturele Raad opgericht, een platform waarin vele Goudse kunstenaars verenigd zijn en meepraten over het te voeren beleid. In 2007 fuseert Burgvliet met de Regionale Kunststichting Gouda en Museum Gouda tot ‘de Firma van Drie’, tegenwoordig De Firma / Kunstcentrum Gouda. De Firma, gerund door vrijwilligers, maakt het mogelijk voor kunstenaars om te exposeren (in een eigen expositieruimte aan Achter de Kerk, naast het museum), optredens te verzorgen en deel te nemen aan activiteiten en projecten.
Gouda kent ook verschillende galerieën en een kunstuitleen.
Cultuurhuis Garenspinnerij aan de Turfmarkt presenteert zich als de culturele huiskamer van Gouda, waar mensen cursussen, theaterworkshops en muzieklessen kunnen volgen. Wie daarna wil optreden voor publiek kan zich wenden tot de Theaterbakkerij aan de Gouderaksedijk, of Kleintheater Zwaan aan het Zwaansgat, die beide een podium bieden voor bekend en onbekend talent.
Zo beschikt Gouda over een veelzijdig cultureel veld, waar veel professionals en vrijwilligers zich elke dag voor inzetten. Dat bleek wel bij de viering van Gouda750 in 2022, een jaar dat bruiste van culturele activiteiten.