Het woord Canon is afgeleid van het Oudgriekse woord kanōn, dat werd gebruikt voor het aanduiden van een rechte stok, zoals gebruikt bij een wijnrank. Om de groei van druiven te sturen heb je een rek nodig, anders groeit de plant alle kanten op. Dat is wat de Goudse Canon ook beoogt te doen: het historisch- en het burgerschap besef in Gouda te laten bloeien en groeien. Zoals historicus Van Deursen zei: ‘Geschiedenis is een vorm van naastenliefde’. Naastenliefde voor de mensen die ons voorgingen en ons zijn ontvallen, maar ook voor de huidige en toekomstige generaties. Vandaar dat dit laatste venster een brug probeert te slaan tussen ons verleden en de toekomst.
Vrijheid van geweten
Als er één beeld is dat de identiteit van Gouda weet te vatten, dan is het wel Glas 1 van de Sint-Janskerk: de triomf van de Vrijheid van Consciëntie. In dit glas zien we hoe een aantal vrouwen, die symbool staan voor de deugden, de tirannie (afgebeeld als een man) verpletteren. Het zwaard van de man ligt gebroken op de grond: de deugden hebben gewonnen. Laten we dat niet vergeten, de tirannie legt het uiteindelijk altijd af tegen de vrijheid van geweten.
Eind 16e eeuw, in een tijd van tirannie en absolute vorsten, schenken het stadsbestuur en de Staten van Holland dit glas aan de Sint-Janskerk. Hiermee laat de stad zien dat het principieel kiest voor wat we later de Goudse Vrijheid zijn gaan noemen. Het stadsbestuur zorgt voor een klimaat met ruimte voor meerdere meningen op allerlei gebied.
Het glas laat zien waar we vandaan komen, maar ook waar we naartoe willen gaan. Het glas gaat over de kern van de mensenrechten, namelijk dat je mag denken wat je wil. Het vrije denken was en is heilig in Gouda. Vanuit het vrije denken vloeit een zekere vrijheid voort voor ieder mens afzonderlijk, dat is een Erasmiaans beginsel, dat wordt gehuldigd in de Sint-Janskerk. Gouda is bovendien één van de eerste steden met vrijheid van drukpers, waardoor drukkers als Gerard Leeu hier konden werken en dit vrije denken verspreiden. Die geschiedenis maakt onze stad uniek in de wereld.
Stad van aankomst
Gouda is een wereldmerk geworden en heeft economische kracht gehaald uit het feit dat men grensontkennend durfde te denken. Kijk maar naar de kaasmarkt, de boeren uit de omgeving die hier de kaas brachten, de kaashandelaren die hier werkten, zij keken niet naar de grenzen van stad of land. Gouda is van oudsher een stad van aankomst, geen stad van vertrek. Dat heeft ook zijn invloed gehad op de maakindustrie in de stad, denk maar aan de tapijtwevers. Of aan de komst van honderden mensen uit Turkije en nog meer uit Marokko, die hier kwamen werken als gastarbeiders en deel uit gingen maken van de stad. Gouda groeit nu met ruim 1000 inwoners per jaar. Dit vereist burgerschap en verbindingen, we moeten zorgen dat samenleven mogelijk is. Zelfs als men totaal verschilt van mening, uiterlijk of geaardheid. Iedereen mag er zijn in Gouda.
Gouda kan worden gezien als een petrischaaltje van Nederland; Nederland in het klein. De stad heeft ongeveer 60 geloofsgemeenschappen en tijdens verkiezingen zien we iedere keer een grote politieke verscheidenheid. GroenLinks en D66 zijn lokaal de grootste partijen en tegelijkertijd kreeg PVV juist veel stemmen bij de landelijke verkiezingen. Dat tekent de veelkleurigheid van de stad. Het is erg ingewikkeld in zo'n compacte stad als Gouda door te groeien naar 80.000 of 90.000 inwoners. Om met zijn allen te kunnen samenleven op slechts 18 km² moeten we elkaar vrijheid van geweten gunnen. Dat maakt onze geschiedenis juist zo relevant, het vrijheidsdenken is het mentale goud dat we bezitten. Het vereist dat de cultuurdragers van de stad, zoals leraren, journalisten en ambtenaren, dit verhaal kennen, erdoor geïnspireerd worden en het uitdragen in hun werk. Gouda is bovendien met circa 10.000 scholieren een onderwijsstad, dus goede docenten zijn ook van groot belang voor het vormen van nieuwe cultuurdragers voor de toekomst.
Halen en brengen
In de afgelopen 5 à 6 jaar zijn ongeveer 1000 mensen uit moeilijke situaties naar Gouda gekomen, veerkrachtige mensen die massaal aan het werk of naar school gaan. Dat dit tot nu toe zonder grote opstanden is gelukt, komt doordat het Goudse verhaal duidelijk is: "Je bent welkom, maar levert wel een bijdrage.”
Dat is ook iedere maand de boodschap voor de 20 tot 30 Gouwenaars tijdens een naturalisatieceremonie. We sporen mensen aan te gaan stemmen, vrijwilligerswerk te doen en echt mee te doen. Het is halen en brengen. Dat is medemenselijkheid gebaseerd op het principe 'do ut des': ik geef opdat jij geeft. Maar dat geldt ook voor de overige Gouwenaars. In de Griekse oudheid werd het woord ‘idiotes’ gebruikt voor iemand die niets deed voor de samenleving. Er zijn in Gouda erg veel vrijwilligers, maar ook nog te veel mensen met weinig gemeenschapszin. Ik hoop dat ook zij hun burgertrots aanzetten en zich actief gaan inzetten voor de stad. We moeten ons steeds blijven afvragen hoe we dit voor elkaar kunnen krijgen. Hier ligt een blijvende rol voor de cultuurdragers en voor de intellectuele voorhoede van de stad.
Internationale allure
In de 15e en 16e eeuw, de periode waarin Glas 1 werd geplaatst in de Sint-Janskerk, was Gouda een stad van internationale allure. Er woonden hier mensen met een denkkracht die de landsgrenzen en tijdsgrenzen ver oversteeg. Denk maar aan Erasmus en Coornhert, maar ook aan François Vranck, een briljant jurist die betoogde dat steden en staten soeverein zijn.
De stad beschikt daarnaast over veel waardevol fysiek erfgoed. De wereldberoemde Goudse Glazen zelf al. Niet voor niets ging het oudste toeristische gidsje van Nederland juist over die glazen, de eerste druk komt al uit 1681. Ook vandaag de dag is Gouda geliefd, honderdduizenden toeristen bezoeken jaarlijks de stad. Ik hoorde eens iemand zeggen ‘de ziel gaat trillen bij perfectie’, dat is wat je voelt als je op de Markt komt. Er gebeurt wat als je dat plein oploopt. Poëzie in steen, dat Stadhuis, met die terrasjes, de Goudse Glazen op de achtergrond, en de Waag, die, veelzeggend genoeg, helemaal wordt gerund door vrijwilligers. Ook het museum, met een kleine staf, maar met veel vrijwilligers. Het museum organiseert tentoonstellingen van nationale allure. We moeten beseffen wat voor goud we in handen hebben, Gouda heeft echt veel te bieden.
Toekomst
Het rijke Goudse erfgoed schept ook een verantwoordelijkheid. Het verhaal van Gouda en van de Goudse vrijheid moet niet alleen een anekdote opleveren bij een lezing over de geschiedenis, maar is de ziel van het burgerschap van morgen. Want hoeveel vrijheid van geweten is er vandaag de dag? De meningen op sociale media stemmen niet altijd optimistisch. Uit vrees voor multiculturaliteit zien mensen nu een herwaardering van monoculturaliteit, terwijl juist die veelkleurigheid onze stad zoveel heeft gebracht.
Wat nodig is, is dat we de krachten in Gouda bundelen om dit erfgoed levend te houden. Dat moet uit de Gouwenaars komen, we hebben behoefte aan een mentale infrastructuur van knappe geesten die het Gouds humanisme nog meer wakker kussen. Dit verhaal is uniek voor Gouda en moeten we doorgeven aan volgende generaties. Vrijheid van geweten leidt tot ideeënrijkdom en dat is ongelooflijk belangrijk, want de wereld wordt geregeerd door ideeën.
