Volgens de Romeinse historicus Publius Cornelius Tacitus (56–117 n.Chr.) gaf de Romeinse veldheer Gnaius Domitius Corbulo – hij had het opperbevel over de Romeinse soldaten in onze streken – omstreeks 50 n.Chr. de opdracht tot het graven van het kanaal. In deze periode zagen de Romeinen af van verdere veroveringen in het noorden, en trokken zich terug achter de Rijn. Er was behoefte aan een snelle verbindingsroute naar de forten langs deze rivier, zodat de troepen aan de rijksgrens konden worden voorzien van materieel, wapens, en voedsel. Het kanaal was bedoeld om binnengaats een verbinding te creëren tussen de Rijn, en die andere belangrijke rivier en aanvoerroute in onze delta: de Maas. Het kanaal overspande daarmee een afstand van ruim 25 kilometer.
De ligging
Maar waar lag het kanaal precies? Lang is gedacht dat het huidige Rijn-Schiekanaal overeenkwam met de loop van het vroegere kanaal, en dus geheel vergraven was. Pas zo’n dertig jaar geleden – toen in de Rietvinkpolder in Leidschendam, in de buurt van de Vliet, een kaarsrechte ingraving van ca. dertien meter breed en ruim één meter diep in het veen werd aangetroffen – ontdekten men dat dit niet het geval is. Dit bleek het Kanaal van Corbulo te zijn. Het beschoeiingshout bleek consequent uit 50 n.Chr. te dateren.
Hoe is het kanaal aangelegd?
In 2015 zijn in de Starrenburgerpolder, en in 2019 in de Vlietwijk, vergelijkbare vondsten gedaan. Ook toen werd hout aangetroffen dat stamde uit dezelfde periode. Dankzij deze vondsten zijn weer nieuwe stukjes van de puzzel gelegd. Ondanks dat het kanaal de afgelopen vijfentwintig jaar op meer plekken is aangesneden, is het plaatje nog niet compleet. Dat komt ook door de manier van aanleg van het kanaal, waarbij rekening is gehouden met het landschap. Bestaande beekjes zijn in het tracé opgenomen, en bij onverwachte obstakels is de richting aangepast. Volledig kaarsrecht is het kanaal dus zeker niet geweest.
De functie
Lang is betwijfeld of het kanaal wel van enig belang geweest is. Was het misschien niet al na een paar jaar nadat het gegraven was dichtgeslibd? Intussen is duidelijk dat het kanaal juist heel belangrijk was voor de streek, en dat het lang zijn functie behield. De vondst van een insteekhaven in de Romeinse stad Forum Hadriani bij Voorburg heeft dat ondubbelzinnig bewezen. De haven is gegraven rond 250 n.Chr. en functioneerde zeker tot in de 4e eeuw. Scheepvaart vanuit Forum Hadriani naar Rijn en Maas zal dus via het kanaal hebben plaatsgevonden.
Tijdens het onderzoek in de Vlietwijk, begin 2019, zijn vondsten uit het einde van de 2e, en het begin van de 3e eeuw aangetroffen in de vulling van het kanaal. Het kanaal was toen dus nog in gebruik. Ook blijkt dat er langs het zuidelijk tracé vanaf Rijswijk het Westland in, een Romeinse weg lag. Dat deze weg nog gebruikt werd in de 2e en 3e eeuw bevestigen vier Romeinse mijlpalen, die in Den Haag-Wateringseveld zijn ontdekt.
