Dirkje, in 1929 geboren, kende bijzondere kinderjaren.
'Ik liep in huis rond in sleepjurken, op satijnen schoentjes en met weelderige pruiken op m’n kop. Er werd nooit gezegd: dat mag niet, dat hoort niet,'
vertelde ze in 1978 in een interview met Bibeb. Het gezin Kuik had het niet breed, maar er heerste een open, bijna bohemienachtige sfeer. Kuiks vader was houtbewerker en ornamentenmaker en midden jaren dertig streek hij met vrouw en kind neer aan de Oude Kamp 1. Decennia later zou het bescheiden huis Dirkjes eigen woning en atelier worden.
Op de lagere school werd Dirkje geconfronteerd met een heel andere mentaliteit dan er thuis heerste. Medeleerlingen reageerden met spotten, schelden en vechten op het jongetje dat graag meisjeskleren droeg en daarom werden die al snel verruild voor jongenskleren.
Kunstenaar en schrijfster
Kuik studeerde beeldende kunst aan de Rijksacademie te Amsterdam, werkte als kunstrecensent bij Het Parool en tekende voor het weekblad Vrij Nederland. Samen met Joop Moesman en Henc van Maarseveen richtte ze het grafisch gezelschap De Luis op. Van 1958 tot 1972 was ze, met enige jaren onderbreking, lid van het Utrechtse genootschap Kunstliefde.
Dirkje was gefascineerd door het verleden en door stedelijk verval. Verschillende Italiaanse steden, maar ook Utrecht inspireerden haar tot het maken van tekeningen en etsen waarin gebouwen al de ruïne blootgeven die erin verborgen ligt. Dat gold niet alleen voor de eeuwenoude Domtoren maar ook voor de flats van Kanaleneiland die ze kort na de oplevering in 1964 vastlegde.
In 1968 verscheen haar eerste boek Utrechtse Notities gevolgd door zo’n twintig andere titels. Haar oeuvre bestaat uit een unieke mengeling van gedichten, autobiografische schetsen, verhalen, essays en tekeningen. Haar illustraties tonen echte en fantasiedieren en mensfiguren vaak voorzien van hoeden uit de Italiaanse Renaissance of het Napoleontische Frankrijk. Haar werk werd meerdere malen bekroond.
Genderdisapora
Dirkje trouwde in 1958 met Marieke van Vuren, die haar de vrijheid gaf om thuis vrouwenkleding te dragen. Halverwege de jaren zestig gingen Dirkje en Marieke uit elkaar. Vanaf 1977 droeg Dirkje alleen nog vrouwenkleren en liet zich bij haar nieuwe naam noemen. Dat was de situatie die ze een jaar later aan Bibeb beschreef:
'Zoals ik nu ben kan ik het best volhouden. Ik hoor niet tot de mensen die er kapot aan gaan, maar ik blijf een verklede vent en dat zit me dwars. Ik kan niet als vanzelfsprekend in mijn denimrok de straat op om even de stoep te vegen. Het wordt wel steeds beter, hoor, maar dat hangt van mezelf af. Je moet het wel allemaal zelf opbrengen.'
Toen Dirkje Kuik door Bibeb geïnterviewd werd had ze al besloten geen ‘verklede vent’ meer te willen zijn en was ze al begonnen met hormoontherapie. In een eerder gefilmd gesprek zei ze daarover:
'Vanaf het moment dat ik met die hormonen begon, knapte ik op, ook fysiek. Ik zag er prachtig uit in ieder geval heel redelijk en het werd fijn, ik groeide uit. Het is gewoon een tweede puberteit geweest, maar dan een gunstige.'
In 1979 besloot Dirkje Kuik om een ‘genderbevestigende’ operatie te ondergaan. Vanwege de lange wachttijden in Nederland week ze uit naar Londen. Over die operatie en hoe haar leven als vrouw verder ging schreef ze een uitvoerig artikel in NRC Handelsblad (1980) en in haar boek Huishoudboekje met rozijnen (1984). Daarin beschrijft ze hoe een arts haar een ‘neovagina’ schonk gemaakt van ‘penile resten’. Dirkje noemde zichzelf liever niet transseksueel (de gebruikelijk term in die tijd) maar ‘genderdiasporapatiënt’.
Een nieuw leven
Na haar transitie voelde zich als herboren, verloor weliswaar vrienden die haar transitie niet accepteerden maar maakte ook nieuwe vrienden zoals de metselaar Jo Nijenhuis met wie ze tot zijn dood (2001) vijftien jaar lang een gelukkige verhouding had. Dat sommige kunstliefhebbers haar werk terugbrachten naar de galerie waar ze het aangeschaft hadden, liet haar koud. Net als andere transgender personen kon Kuik pas na een lange juridische strijd haar geslacht laten veranderen in haar geboorteakte en andere officiële documenten. Het was mede aan haar activisme te danken dat er uiteindelijk in 1985 een wet kwam die officiële geslachtsverandering mogelijk maakte.
Dirkje gold als ‘een vrouw met een gebruiksaanwijzing’: eigenzinnig, scherp van tong, iemand met wie je snel ruzie kreeg. De laatste dertig jaar van haar leven woonde ze weer in het huis van haar jeugd aan de Oude Kamp 1. Door ziekte trok ze zich steeds meer terug totdat Jos te Water Mulder zich over haar ontfermde, een expositie organiseerde en haar tot nieuw werk inspireerde. Na haar dood richtte hij de Stichting Dirkje Kuik op en stelde haar huis open als museum. Dat moest in 2012 bij gebrek aan financiën de deuren sluiten. Alleen een gedicht en een tekening op de pui aan de overkant herinneren nog aan de markante bewoner van het pand.
Bron van inspiratie
Dirkje Kuik en haar werk inspireren nog steeds. Een paar recente voorbeelden: in 2020 was in het Centraal Museum de expositie ‘Andere Geschiedenis volgens Dirkje Kuik en Philipp Gufler’ te zien. In opdracht van het museum maakte de kunstenaar Philipp Gufler (Augsburg, 1989) een quilt – een gezeefdrukt doek – over het leven van Kuik. Deze maakt onderdeel uit van een serie waarin Gufler queer kunstenaars, schrijvers, het Duitse tijdschrift Die Freundin en verdwenen ontmoetingsplekken verbeeldt.
In december 2024 organiseerden de literaire Salon Saffier in samenwerking met Galerie Waterbolk en de Gemeente Utrecht een meerdaags programma met lezingen, een expositie en de onthulling van een ‘attentietegel’ met qr-code bij haar voormalige woonadres. En sinds 2023 organiseert het Utrecht Queer Culture Festival de jaarlijkse Dirkje Kuik-lezing. De eerste werd uitgesproken door jeugdboekenschrijver Pim Lammers, gevolgd door Tweede Kamerlid Ines Kostić (2024) en journalist, dj en model Valentijn de Hingh (2025).
Simone Versteeg en Maurice van Lieshout
Dit venster is samengesteld door Queer U Stories, een collectief dat de lhbti+-geschiedenis van Utrecht zichtbaar maakt. Meer lezen? Bekijk ook eens onze website.
