Van huisnijverheid naar werken in de fabriek
Eeuwenlang wonen er vooral boeren in Aalst en Waalre. Ze werken hard, maar er zijn ook tijden dat ze niets te doen hebben. Dan repareren ze hun huizen of maken ze spullen om te verkopen.
In de 19de eeuw verandert alles snel. Spullen kunnen beter en goedkoper met machines gemaakt worden. Het werk verhuist van thuis naar werkplaatsen. Tegen het einde van de eeuw komen er ook stoommachines in Aalst en Waalre. Werkplaatsen veranderen in fabrieken.
Veel boeren en hun kinderen gaan in deze fabrieken werken. Het verdient goed voor die tijd, maar het zijn lange dagen in donkere en stoffige ruimtes.
Kinderarbeid
In 1874 zorgt minister Van Houten ervoor dat kinderen jonger dan 12 jaar niet meer hoeven te werken, het 'Kinderwetje' genoemd. In 1901 komt ook ‘leerplicht’. Dit betekent dat alle kinderen tot hun twaalfde verjaardag verplicht naar school moeten. Daarna mogen ze gaan werken.
Voorbeelden uit ons dorp:
- Wilhelmus Cornelis van Osch (geboren 1894) gaat in 1906 met zijn vader mee naar de sigarenfabriek van Swane. Als ‘bosjesmaker’ wikkelt hij een tabaksblad om het binnenste van de sigaar.
- Hendricus Johannes Matheus van der Linden (geboren 1898) valt op school op doordat hij zo mooi kan schrijven. Daarom mag hij in 1910 bij de textielfabriek op kantoor gaan werken. Hij maakt carrière en wordt later beheerder van het postkantoor in Waalre.
Fabrieken in Aalst en Waalre (vóór 1940)
Tot de jaren 1930 ontstaan en groeien vele fabrieken in Aalst en Waalre. Maar tijdens de crisis in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog gaat het slecht met ze en een aantal moet zelfs sluiten.
Linnenfabriek Heezemans (1863 – 1982)
Deze fabriek stond in Aalst aan de Eindhovenseweg. In 1898 breidt hij uit met een stoommachine en een hoge schoorsteen. De mensen kunnen hier ook hun linnengoed laten wassen, wat heel handig is, want in die tijd hebben mensen nog geen wasmachines. In 1922, net voor de samenvoeging met de gemeente Waalre, werken er 60 mensen, waaronder 8 kinderen. In 1982 stopt het bedrijf.
Linnenfabriek van Dijk (1848 - 2000)
In 1848 begint de familie van Dijk met het verbouwen van vlas om hier stoffen van te maken. In 1891 kopen ze een rijtje boerderijen aan de Markt in Waalre en breken deze af voor een linnenfabriek. Ze maken er beddengoed, tafellakens en handdoeken. Links en rechts van de fabriek bouwen ze statige fabrikantenwoningen.
In 1906 schaffen ze een stoommachine aan. In 1921 werken er 20 mannen, 19 vrouwen, 2 jongens en 2 meisjes. In de crisistijd moeten ze inkrimpen, maar na 1950 groeit de omzet en de productie weer. Dan brengen ze linnengoed op de markt onder de naam Walra (afgeleid van Waalre).
In 1973 bestaat het bedrijf 125 jaar. Om dat te vieren wordt het beeld van De Huiswever op de Markt onthuld. Dat staat er nog steeds.
De linnenweverij stopt in het jaar 2000. De textielcollectie onder de naam Walra bestaat nog steeds.
Boost & van Moorsel (1895 - 1963)
In 1895 begint Van Moorsel een textiel- en wasserijbedrijf in een oude boerderij aan de Bolksheuvel/Heikantstraat. Hij krijgt hulp van de broers van zijn vrouw, de familie Boost. Het bedrijf wordt ‘De Klos’ genoemd. Ze wassen linnengoed, maken ondergoed en borduren kussenslopen en lakens.
Na de dood van hun vader in 1923 nemen zijn drie dochters de leiding over van de nieuwe fabriek aan de Ansbalduslaan. Ze geven vooral vrouwen en meisjes werk en bouwen huizen voor het personeel. In 1923 werken er 37 mensen, vooral vrouwen en meisjes.
Na de Tweede Wereldoorlog gaat de fabriek achteruit omdat hun concurrenten investeren in machines die het werk sneller en efficiënter doen, maar van Moorsel doet dat niet. In 1963 sluit de fabriek.
Sigarenfabriek Swane (1891 - 1936)
Al vroeg in 19de eeuw worden bij veel boeren thuis sigaren gemaakt. De Tabakswet uit 1922 verbiedt dat. De overheid wil de productie beter controleren en er belasting op heffen. Sigaren mogen nu alleen nog in een fabriek gemaakt worden. Swane bouwt een grote fabriek aan de Willibrorduslaan. Ze maken er eerst nog sigaren met de hand. Bekende merken zijn Senoritas en Swaantjes. In 1912 is er een wilde staking, zie onder de knop Verhalen. In 1921 werken er nog 91 mensen.In 1921 werken er 91 mensen. In de crisistijd daalt de verkoop van sigaren sterk. Swane stopt in december 1936.
In 1939 vestigt zich de bonbonfabriek van Rudolf Vermeulen in het pand. Ze zitten er nu nog steeds.
Van Mierlo Wagenmakers (1864 - 1946)
In de familie Van Mierlo zijn ze goed in houtbewerking. Ze maken eikenhouten karren en kruiwagens. Door de concurrentie van metalen wagens met luchtbanden daalt de vraag naar eiken karren en in 1946 sluit de fabriek. De familie schakelt over op woningonderhoud en ook dat van de Volmolen.
De Gele Duif (ca 1880 - 1961)
Deze stond aan de Willibrorduslaan 7 in Waalre. Paulus van Mierlo richt deze fabriek eind 19de eeuw op. Hij maakt er wanmolens en wint daar prijzen mee op landbouwtentoonstellingen. De fabriek blijft goed werken tot de Tweede Wereldoorlog. Er werken dan 25 mensen. Zijn zoon Jacques neemt het bedrijf over en vervangt tijdens de oorlog versleten klompenzolen.
In 1963 neemt G. Dereumaux de fabriek en woonhuis over en begint daar zijn autogarage.
Messenfabriek Van der Sanden (1839 - 1944)
Al vanaf 1839 maakt deze familie in een fabriekje aan de Gestelsestraat in Aalst allerlei soorten messen: scheermessen, broodmessen, slagersmessen, aardappelschilmesjes en zakmessen. Het ambacht gaat over van vader op zoon. De laatste twee messenmakers zijn Harrie en Jan. Jan gaat op de fiets diverse weekmarkten af om hun producten aan de man te brengen. Na zijn huwelijk in 1928 opent hij naast de fabriek een fietsenwinkel, die er tot 1989 gezeten heeft.
Harrie, de laatste messenmaker, en zijn vrouw worden tijdens de Tweede Wereldoorlog dodelijk getroffen door een granaatscherf.
Kaarsenfabriek Koster-Keune (1852 – 1952)
In de 19de eeuw houden veel mensen bijen voor honing, dan de enige zoetstof. Jasper van de Ven begint in 1852 de bijenwas uit de bijenkorven te verwerken. De Katholieke Kerk gebruikte in die tijd alleen maar spierwitte was voor de kaarsen. Daarom moest de gele bijenwas in de buitenlucht gebleekt worden. De bijenwas wordt ook verkocht aan apothekers die er pillen en zalfjes van maken. 1923 werken er 6 mannen en 4 vrouwen.
In 1934 brandt de fabriek af en bouwen ze een nieuwe bedrijfshal. In 1938 gaat het met de zaak weer voor de wind. Daarna breekt de Tweede Wereldoorlog uit en is er geen aanvoer meer van grondstoffen. In 1952 sluit de fabriek.
Frits Koster opent in 1960 een nieuwe fabriek in Geldrop. Deze wordt te klein en in 1973 verhuizen ze naar Bladel. Die bestaat nog steeds!
Brabantia (1919 - 1999)
In 1919 neemt Johannes van Elderen een blikwarenfabriek over. Er werken dan 17 mensen die o.a. stembussen, melkbussen, tuingieters en kolenkitten maken. In 1925 werken er al 125 mensen. In 1941 nemen zijn zonen de zaak over en wordt de naam gewijzigd in Brabantia. De fabriek gaat huishoudelijke artikelen maken, zoals strijkplanken, pedaalemmers en kurketrekkers. In 1969 heeft Brabantia meer dan 200 medewerkers en is het de grootste werkgever in de gemeente.
In 1999 wordt de fabriek aan de Brabantialaan in Aalst gesloten, omdat er geen ruimte is voor verdere uitbreiding. Het bedrijf verhuist naar Valkenswaard.
Kistenfabriek De Keyzer (1931 - 1980)
Kistenfabriek de Keyzer ( ‘de Kist’) begint onder de naam ‘Houtindustrie Brabant’. Van 1931 tot 1980 maken ze sigarenkistjes, naaidozen, scheerdozen en speelgoed. In 1980 gaat het bedrijf failliet. Toen het bedrijf nog goed functioneerde, werkten er 125 mensen. In 1980 sluit het bedrijf.
Machinefabriek Van Aalst (1934 – 2003)
Van Aalst begint in 1930 een smederij en loodgietersbedrijf. In 1934 wordt het een machinefabriek. In 1966 nemen zijn zoons het bedrijf over en bouwen een nieuwe fabriek aan de Raadhuisstraat. Ze maken er o.a. lopende banden voor Luchthaven Welschap (nu Eindhoven Airport) en bierbrouwerijen. In 2003 gaat het bedrijf op in Duotank, waar ze biertanks maken.
Aalst en Waalre veranderen
In de 19de eeuw verandert het uiterlijk van onze dorpen. Voor de fabrieken moeten grondstoffen en producten vervoerd kunnen worden. Dat gaat natuurlijk niet lekker over zandpaden. In 1818 is de Luikersteenweg (nu Eindhovenseweg) in Aalst al met kasseien verhard. In 1866 komt er een station aan de spoorlijn van Eindhoven naar Luik. De wegen van en naar dat station worden verhard. Met verharde wegen en fabrieken met rokende schoorstenen gaan de dorpen er heel anders uitzien.
Straatnamen
Op terreinen waar fabrieken zaten, zijn nu woningen gebouwd. Sommige nieuwe straatnamen herinneren aan de activiteiten die daar plaatsvonden:
- De Weefstoel en Netelwiel: Linnenfabriek van Dijk.
- Kosterhof: Kaarsenfabriek Koster-Keunen (en dus niet naar de koster van de kerk dichtbij).
- Boomschillerij, Houtzagerij: Kistenfabriek De Keizer.
- Stamperij, Blikslagerij, Lakkerij, en Chromerij: fabricageprocessen bij Brabantia
