Van ambacht tot uitbuiting
Al sinds de zestiende eeuw werken er in Amsterdam veel mensen in de diamantindustrie. Het zijn veelal protestantse en Joodse migranten die na de val van Antwerpen naar de stad trekken. Rond 1870 groeit de industrie snel verder door de ontdekking van diamantvelden in Zuid-Afrika, een kolonie van eerst Nederland en later Groot-Brittannië. Duizenden zwarte mijnwerkers werken daar onder zeer slechte omstandigheden. De ruwe diamanten die zij winnen, zorgen in Amsterdam voor rijkdom – maar niet voor de arbeiders. De juweliers en handelaren maken winst, terwijl de slijpers in stoffige werkplaatsen hun gezondheid opofferen.
Een bond voor iedereen
Tegen deze uitbuiting komt verzet. Op 5 november 1894 breekt een wilde staking uit in de fabriek De Drie Fontijne aan de Lijnbaansgracht. Bijzonder is dat Joodse en christelijke arbeiders samen optrekken in de staking. De jonge socialist Henri Polak weet de verschillende groepen te verenigen. Samen eisen ze hogere lonen en een kortere werkdag – en krijgen hun zin. Een week later richten ze in het Paleis voor Volksvlijt de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond (ANDB) op. Voor het eerst komt een grote groep arbeiders in Nederland op voor hun rechten. De bond groeit uit tot voorbeeld voor de hele vakbeweging.
In 1900 krijgt de ANDB een eigen gebouw: de Burcht van Berlage aan wat nu de Henri Polaklaan is. Polak wil dat arbeiders zich niet alleen economisch, maar ook cultureel ontwikkelen. Daarom komt er een bibliotheek en deelt hij zijn liefde voor muziek.
Een grotere beweging
Op initiatief van Polak wordt in 1905 het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV) opgericht, de voorloper van de huidige FNV. De opkomst van de ANDB, het NVV en de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) hoort bij een tijd waarin steeds meer groepen in Nederland opkomen voor hun rechten. Katholieke, gereformeerde, niet-gelovige en ook vrouwelijke arbeiders organiseren zich in eigen vakverenigingen en politieke partijen. Zo groeit een samenleving waarin iedereen leert voor zichzelf en voor elkaar op te komen.
