Twee kampen
Sinds het Wederdopersoproer van 1535 is het stadsbestuur sterk afhankelijk van de katholieke regering in Brussel. De bestuurders willen rust en orde bewaren, maar dat lukt steeds minder goed. De kritiek op de katholieke kerk groeit, en calvinisten eisen hun plek in de stad op. Veel schutters willen niet langer tegen hun eigen buren vechten. In 1567 staat Amsterdam op het punt van een burgeroorlog.
Onder de strenge hertog van Alva krijgt het stadsbestuur de macht terug. Wie zich verzet, riskeert zware straffen. Duizenden Amsterdammers vluchten. Als de geuzen onder leiding van Willem van Oranje in 1572 Holland veroveren, blijft Amsterdam trouw aan de koning en de katholieke kerk. De stad wordt zelfs een uitvalsbasis van de Spaanse vloot. Maar daardoor raakt Amsterdam geïsoleerd: de handel stopt, schepen blijven weg en er breekt honger uit.
De machtsgreep
Na jaren van armoede sluit Amsterdam begin 1578 vrede met de opstandelingen. De katholieke bestuurders verliezen hun grip. Op 26 mei worden ze samen met de belangrijkste geestelijken op de Dam afgevoerd naar het Damrak. Daar liggen schuiten klaar. Ze moeten de stad verlaten en beloven nooit meer terug te keren.
De nieuwe bestuurders zijn vooral teruggekeerde protestantse kooplieden. Ze nemen de macht over, maar besturen net zo gesloten als hun voorgangers. De religie verandert wel drastisch: kerken worden protestants, kloosters verdwijnen en katholieken mogen hun geloof alleen nog in het geheim uitoefenen in schuil- of huiskerken.
Toch bloeit de stad op. Als de Spanjaarden in 1585 Antwerpen innemen, komen veel Vlaamse kooplieden naar Amsterdam. Ze brengen geld, kennis en handel mee, en worden daarom met open armen ontvangen. Met deze machtswisseling, de Alteratie, begint Amsterdam aan een nieuw hoofdstuk van groei.
