Willibrord

Fersprieding fan it kristendom

De Friezen dy’t om 700 hinne yn it kustgebiet wenje, wurde troch kristenen as heidenen sjoen. Dat folk lit him net bekeare, oant de Ingelske muonts Willibrord arrivearret. Hy wit in soad Friezen foar de kristlike tsjerke te winnen, al hâldt in part fan harren noch lang fêst oan har âlde geloof.

Periode
Tijd van monniken en ridders

Franken en Friezen
Yn 690 komt de Ingelske Willibrord oan yn ’e Lege Lannen. Dy muonts en misjonaris út Northumbrië is mei tolve maten de Noardsee oerstutsen om it kristendom te fersprieden yn it lân fan de Friezen. Syn eigen lân is al earder kerstene. It Fryske gebiet beslacht de kuststripe fan ’e Westerskelde oant de Wezer. De Friezen hâlde fêst oan har âlde gebrûken en leauwe yn goaden lykas Wodan en Donar.

Fan syn foargongers wit Willibrord dat it bekearen fan de Friezen gjin ienfâldige saak is. Dêrom freget er it Frankyske hôf om stipe. It Fryske gebiet grinzet oan it Frankyske Ryk, dat ûnder kening Clovis twa iuwen dêrfoar al it kristlike geloof oannommen hat. De Fryske elite beskôget de misjonarissen as hantlangers fan de Franken, mei wa’t de Friezen geregeld yn konflikt komme.

De striid tusken Franken en Friezen hat in wikseljende skiednis fan bûnsgenoatskippen en konflikten. Der is gjin sprake fan in hurde grins tusken Frysk en Frankysk gebiet: nei elk gefjocht skowe óf de Friezen in eintsje op nei it suden óf de Franken nei it noarden. Sa falt Utert ûnder wikseljend gesach. Om 630 hinne – yn in tiid fan Frankyske suksessen – lit de Frankyske kening Dagobert it earste tsjerkje fan Utert bouwe op it hjoeddeiske Domplein. Net lang dêrnei wurdt dat ûnder Frysk gesach wer ferwoaste.

Kerstening
Op oanstean fan de Frankyske foarsten beneamt de paus Willibrord ta ‘aartsbiskop fan de Friezen'. De Franken kinne sa fia de aartsbiskop ynfloed útoefenje op it bestjoer fan de Fryske gebieten. Yn 696 fêstiget Willibrord him yn Utert en bout de ferwoaste tsjerke wer op. Ek jout er opdracht ta it bouwen fan in nije tsjerke en stichtet er in kleaster.

Ut Utert wei trekke de misjonarissen dêrnei it lân fan de Friezen yn. Foar in part mei sukses: tsjin ’e ein fan Willibrord syn libben – hy stjert yn 739 – binne yn ’e kuststripe in soad minsken ta it kristendom bekeard. Mar yn ’e rest fan it Fryske gebiet stuitsje de misjonarissen op ferset. Bekend is it ferhaal fan de dea fan Bonifatius, dy’t op sindingsmisje om 754 hinne by Dokkum fermoarde wurdt. Pas oan de ein fan de achtste iuw komt der troch de wapens fan de Franken in ein oan de striid. De kerstening fan Europa wreidet him dêrnei stadichoan fierder út nei it noardeasten. It is in lang proses. Fan 1100 ôf is Skandinavië kerstene. Yn 1387 lit Litouwen, it lêste ‘heidenske’ lân fan Europa, him ta it kristendom bekeare.

Doopbelofte
Elke bekearling moat in doopbelofte útsprekke. Ut de tiid fan Willibrord is sa’n doopbelofte bewarre bleaun, yn it Nederlânsk fan 1400 jier lyn. Yn it dokumint stiet mei watfoar Germaanske gewoanten en gebrûken de bekearlingen brekke moatte. De belofte giet sa:

Ec forsacho diabolae, end allum diobolgeldae, end ec forsacho allum dioboles wercum and wordum, Thunaer ende Woden ende Saxnote ende allum them unholdum the hira genotas, sint. Ec gelobo in Got alamehtigan fadaer. Ec gelobo in Crist gotes suno. Ec gelobo in Halogan Gast.

Ik swar de duvel ôf, en alle duvelsoffers, en ik ferleagenje alle wurken en wurden fan de duvel, Donar, Wodan, Saxnot en de ôfgoaden dy’t har maten binne. Ik leau yn God de almachtige Heit, yn Kristus Gods Soan en yn ’e Hillige Geast.

Een christelijk land?

Als je in Nederland rondrijdt, zie je overal wel ergens een kerktoren aan de horizon. Dat komt omdat het christendom ruim 1000 jaar lang de belangrijkste godsdienst is geweest in dit deel van de wereld. De christelijke traditie zie je in Nederland ook terug in de kunst, de taal en feestdagen zoals Kerst en Pasen. Wat geloven christenen?

De christenen geloven in Christus, de zoon van God. Volg zijn manier van leven en je verdient het eeuwige leven in de hemel. De verhalen over Christus staan opgeschreven in de Bijbel, het heilige boek van de christenen. Meer daarover vind je in een ander canonvenster, De Statenbijbel.
Verspreiding van het christendom

Het christendom verspreidt zich in de Romeinse tijd in een groot deel van Europa. Romeinse soldaten brengen dit geloof zelfs naar Engeland waar de bewoners geloven in de Germaanse goden. Langzaam komen daar steeds meer kerkjes en kloosters. Rond 600 bekeert de Engelse koning zich tot christen en wordt de Engelse kerk gesticht. En Nederland?

In het gebied ten noorden van de Rijn en aan de kust wonen de Friezen. Zij geloven ook in de Germaanse goden. Het lukt de Romeinse soldaten niet dit gebied te veroveren. Dit gebied blijft nog lang van de Friezen met hun eigen geloof. Na de Romeinen proberen de christelijke Franken uit het zuiden het gebied te veroveren. Ook dat gaat moeizaam.
Willibrord

De Engelse monnik Willibrord hoort over reizen naar het vasteland van Europa. Dit zijn missies om de ‘ongelovigen’ te bekeren tot het ‘ware’ geloof. Dat spreekt hem erg aan. Willibrord is zelf een zeer gelovig man. Met een groep monniken steekt hij in 690 de Noordzee over om de Friezen te bekeren. We noemen zo iemand een missionaris. Wie was Willibrord?

Willibrord wordt in het jaar 658 geboren in het noorden van Engeland. Als zijn moeder sterft, brengt zijn vader hem naar een klooster. Hij is dan nog maar 6 of 7 jaar oud. Willibrord leert hier bidden, lezen en schrijven. Als Willibrord 20 jaar is vertrekt hij naar een klooster in Ierland. Daar krijgt hij het verlangen om missionaris te worden en anderen te bekeren tot het christendom.
Op missiereis in Friesland

Willibrord landt op de Nederlandse kust bij de monding van de Rijn, waar nu Katwijk ligt. Hij trekt naar Utrecht en bouwt daar op de resten van het Romeinse fort een kerk. Op het Domplein kun je nog zien waar dit kerkje heeft gestaan. Ook op veel andere plekken bouwt hij kerken. Vanuit Utrecht trekt Willibrord het gebied van de Friezen in om hen te kerstenen. Wat betekent kerstenen?

Kerstenen betekent bekeren tot het christendom. In het woord kerstenen zit het woord kerst, een oud woord voor Christus. Als iemand zich tot het christendom bekeert dan moet hij de oude goden afzweren en wordt hij gedoopt. Bij het dopen word je overgoten met water of erin ondergedompeld. Daarbij worden speciale woorden uitgesproken. De doop laat zien dat je aan een nieuw leven bent begonnen! Maar niet alle Friezen nemen het nieuwe geloof zomaar aan.
Twee geloven tegenover elkaar

Willibrord trekt rond om de boodschap van Jezus, de zoon van God te brengen. Maar de Friezen geloven in Wodan (oppergod), Donar (dondergod) en Freya (godin van de vruchtbaarheid). Dat is volgens de christenen niet het ware geloof. De Friezen worden daarom heidenen (ongelovigen) genoemd en het geloof in hun goden noemt de kerk bijgeloof. Wat is het verschil?

Christenen geloven in één god, net als Joden en Moslims. Germanen geloven in meerdere goden, zoals Wodan, Donar en Freya. Hun geloof is gekoppeld aan natuurverschijnselen en de seizoenen. Zij vereren hun goden vooral op plekken in de natuur, zoals bij bomen, zwerfkeien en waterbronnen. De christenen bouwen kerken om in bij elkaar te komen en samen hun God te eren.
Hulp van de Franken

Het verspreiden van het geloof gaat niet zonder slag of stoot. Niet alle Friezen zitten te wachten op een vreemdeling die ze een ander geloof aan wil praten. Willibrord heeft hulp nodig om veilig rond te trekken. Hij zoekt hulp bij de paus en bij de Frankische leider Pepijn II van de christelijke Franken in het zuiden. Pepijn II van Herstal is een soort minister van het christelijke Frankische rijk en wil Willibrord graag helpen. Waarom wil Pepijn II Willibrord helpen?

De Friezen en Franken voeren al een poos strijd om land. Utrecht, de standplaats van Willibrord, ligt in het grensgebied. Pepijn II hoopt dat het Willibrord lukt de Friezen te kerstenen. Als de Friezen hetzelfde geloof hebben accepteren ze waarschijnlijk sneller zijn macht. Het lijkt een mooie kans om het Frankische rijk nóg groter te maken. Pepijn geeft Willibrord daarom soldaten om hem te beschermen op zijn missie en stukken land om meer kerken te bouwen.
Slim en overtuigend

Hoe bekeer je een volk dat gelooft in andere goden? Mooie verhalen, interessante voorwerpen en bijzondere kleding moeten de ‘ongelovigen’ overtuigen. Lukt dat niet, dan laat Willibrord Wodans-eiken (heilige bomen) omhakken of heilige beelden vernietigen. Als blijkt dat Wodan dit omhakken niet onmiddellijk bestraft, zijn de Germanen onder de indruk. Zo laat hij de Friezen zien hoe machtig zijn God is. Wat doet hij nog meer?

Willibrord geeft Germaanse gebruiken een christelijk tintje. De geboorte van Christus (Kerstmis) valt in dezelfde periode van het oude Germaanse zonnewende-feest. Het zonnewende-feest wordt gevierd wanneer in december de dagen weer langer worden en het licht terugkeert. Met de geboorte van Christus komt volgens de christenen ook het licht terug op de wereld. Beide feesten gaan dus over het terugkeren van het licht. Zo worden langzaam de oude feesten (zonnewende-feest) en rituelen vervangen door nieuwe christelijke feesten (Kerstmis) en rituelen.
De Heilige Willibrord

Willibrord sticht veel kerken en kloosters, bijvoorbeeld in Echternach (Luxemburg). Als Willibrord in 739 sterft, 81 jaar oud, wordt hij daar begraven. Al snel wordt hij als heilige vereerd. Er zijn verschillende wonderen aan hem toegeschreven. Willibrord vulde bijvoorbeeld een vat met wijn met één aanraking van zijn staf. Waarom is Willibrord zo belangrijk voor Nederland?

Willibrord heeft in Nederland een belangrijke basis gelegd voor het christendom. Tijdens en na zijn leven is hij een voorbeeld voor andere missionarissen, zoals Bonifatius. Maar Bonifatius wordt na de dood van Willibrord door de Friezen vermoord. De Friezen houden lang vast aan hun eigen geloof. Het duurt nog 200 jaar voordat de kerk meer macht krijgt. Pas rond het jaar 1000 is het christendom belangrijk in het leven van iedereen.