De Twadde Wrâldoarloch

Nederlân beset en befrijd

Op 10 maaie 1940 falt it Dútske leger Nederlân yn. Under de besetting wurde mear as hûnderttûzen Nederlânske Joaden fermoarde yn konsintraasjekampen. Guon Nederlanners komme yn ferset, mar de measten binne passyf anty-Dútsk.

Periode
Tijd van wereldoorlogen

Hoofdlijnen
Wie bestuurt er?

Adolf Hitler
Yn 1933 komt Adolf Hitler as lieder fan de ekstreemrjochtse NSDAP yn Dútslân oan ’e macht. De nasjonaalsosjalistyske partij, wêrfan’t de oanhingers nazys neamd wurde, groeit troch de ekonomyske krisis en de wraakgefoelens oer de manier wêrop’t Dútslân behannele is nei de Earste Wrâldoarloch. Hitler wol fan Dútslân it machtichste lân fan Europa meitsje. Yn 1938 nimt er syn bertelân Eastenryk yn. Dêrnei anneksearret er in part fan Tsjecho-Slowakije. As er Poalen ynfalt, folget de Britsk-Frânske oarlochsferklearring oan nazy-Dútslân: de oarloch is begûn. Yn maaie 1940 falt Hitler Frankryk oan. By dy oanfal wurde ek Nederlân en België beset.

Op freedtemoarn 10 maaie 1940 geane Dútske soldaten de Nederlânske grins oer. It Nederlânske leger is net bestân tsjin de Dútske oarlochsmasine. Nei’t de Dútsers it sintrum fan Rotterdam bombardearre hawwe, beslút de Nederlânske legerlieding him oer te jaan. De regearing, de keninginne dêrby ynbegrepen, is dan al nei Ingelân ôfstutsen.

Besetting
It besette Nederlân wurdt earst bestjoerd troch it Dútske leger, mar dy taak wurdt al gau oerdroegen oan in boargerlik bestjoer. Hitler docht dat mei in reden: de Nederlanners binne foar him in ‘Germaansk bruorrefolk’ en moatte wûn wurde foar it nasjonaalsosjalisme. Dat kin neffens him it bêste troch it bestjoer safolle mooglik oan de Nederlanners oer te litten, mei in boppelaach fan Dútske funksjonarissen. De Dútsers wurde bystien troch leden fan de Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging (NSB), in Nederlânske partij mei fergelykbere ideeën as de Dútske NSDAP, en troch meirinners en profiteurs.

Wannear’t Hitler yn 1941 de oanfal ynset op de Sovjet-Uny, slute sa’n tweintichtûzen Nederlânske manlju har oan by it Dútske leger. Mar der binne ek minsken dy’t har by it ferset oanslute. Sy hawwe eigen kranten dy’t se yn it geheim ferspriede. Der wurde ek oanslaggen útfierd op besetters en kollaborateurs. De oanhang fan it ferset nimt ta tsjin ’e ein fan ’e oarloch. It grutste part fan de Nederlânske befolking is lykwols passyf anty-Dútsk en past him oan de omstannichheden oan.

Ferfolging
Yn it begjin liket de besetting mei te fallen, mar al gau wurdt dúdlik wat ûnfrijheid betsjut. Op de earste fersetsdieden reagearje de besetters mei swiere straffen. Nederlânske manlju wurde twongen om yn Dútske fabriken te wurkjen. Minsken wurde sûnder foarm fan proses opsletten yn finzenissen en konsintraasjekampen. Foaral foar de Nederlânske Joaden wurdt it libben hieltyd swierder troch it groeiende oantal anty-Joadske maatregels. Fan 1942 ôf deportearret de Dútske besetter mear as hûnderttûzen Joadske manlju, froulju en bern út Nederlân wei yn frachttreinen nei konsintraasjekampen. Fierwei it grutste part wurdt fermoarde. Under it skrikbewâld fan de nazys wurde nei skatting yn totaal seis miljoen Joaden en hûnderttûzenen Sinti en Roma, handicapten, homoseksuelen en Jehova’s Tsjûgen ombrocht.

Hongerwinter en befrijing
Yn de hjerst fan 1944 wurdt it suden fan Nederlân befrijd troch alliearde troepen. Pas yn de maitiid fan 1945 begjint ek de befrijing fan it gebiet boppe de grutte rivieren. Yn de tuskenlizzende moannen krije foaral de stêden yn de westlike provinsjes noch te meitsjen mei de Hongerwinter. Troch itensgebrek komme neffens skatting op syn minst tweintichtûzen minsken om. Op 5 maaie 1945 jout it Dútske leger him oer en is Nederlân befrijd. Nederlânsk-Yndië is dan noch yn hannen fan de Japanske besettingsmacht. Nei de atoombomoanfallen op Hiroshima en Nagasaki kapitulearret Japan op 15 augustus 1945.

Betinke
Oantinkens oan dy traumatyske oarloch beynfloedzje de Nederlânske maatskippij noch altyd sterk. Alle jierren wurde op 4 maaie de oarlochsslachtoffers betocht en wurdt op 5 maaie de frijheid fierd.

Adolf Hitler

Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Er is veel armoede en werkloosheid. Adolf Hitler is leider van de politieke partij NSDAP (met een adelaar en hakenkruis als teken). Hij belooft de problemen op te lossen. Bijna iedereen stemt op hem. Maar dan begint Hitler oorlog te voeren. Tegen andere landen, maar vooral tegen de Joden.
Begin van de Tweede Wereldoorlog

10 mei 1940 wordt Nederland binnengevallen door het Duitse leger. De leider van Duitsland heet Adolf Hitler. Als Nederland terugvecht, bombarderen de Duitsers het centrum van Rotterdam. Honderden mensen sterven onder het puin. Nederland geeft zich over en wordt door de Duitsers bezet. Voortaan lopen overal Duitse soldaten op straat. Gewapend!
Aanplakbiljetten

De Duitsers gebruiken aanplakbiljetten - een soort posters - om opdrachten te geven aan de bevolking. Daarop staat bijvoorbeeld dat iedereen 's avonds binnen moet blijven. Of dat je direct je fiets moet inleveren. Als je dat niet doet, kun je doodgeschoten worden, of zullen er - zoals op dit aanplakbiljet uit Heiloo - tien andere mensen doodgeschoten worden.
Verduisterde ramen

Valt je iets op aan de huizen? Nergens schijnt licht door de ramen! Om de vliegtuigen van de geallieerden op een dwaalspoor te brengen, moet iedereen van de Duitsers zijn ramen afplakken. Er mag geen straaltje licht meer doorkomen. Ook mag je 's avonds na acht uur niet meer buiten zijn. Behalve als je Duitser of NSB-er bent natuurlijk.
Razzia's

De Duitsers houden vaak razzia's. Met overvalwagens zetten ze een straat af. Daarna controleren ze alle huizen op onderduikers. Mannen tussen 17 en 50 jaar worden naar Duitsland gevoerd om daar te werken. Joden worden op de trein naar een concentratiekamp gezet en daar vermoord. Ook Anne Frank is zo met haar familie opgepakt en weggevoerd.
NSB-vlag

Eén politieke partij is blij met de Duitsers: de NSB. Hun leider heet Anton Mussert. Op de foto brengt hij de 'Hitlergroet'. Veel NSB-ers krijgen erebaantjes van de Duitsers. Maar door de rest van de Nederlanders worden ze gehaat, omdat ze graag bij de Duitsers klikken en Joodse onderduikers verraden. Na de oorlog worden veel NSB-ers gestraft.
Persoonsbewijzen

Iedereen van 14 jaar en ouder moet een 'persoonsbewijs' (een soort paspoort) bij zich hebben. De Duitsers houden vaak controles. Om Joden op te sporen bijvoorbeeld. Of mannen die in Duitse fabrieken moeten werken. Vaak worden persoonsbewijzen daarom vervalst: een Joodse naam als Levi Cohen wordt bijvoorbeeld veranderd in Jan de Vries.
Verzetsgroepen

Overal in het land komen mensen in verzet tegen de Duitsers. Ze vormen verzetsgroepen: kleine clubjes mensen die steeds acties bedenken om de Duitsers tegen te werken: bruggen opblazen, gevangenen bevrijden, enz. 'Koeriersters' brachten op de fiets stiekem krantjes met verzetsnieuws rond. Vol nieuws over de strijd tegen de Duitsers.
Stiekem

Achter dit zolderraam zitten misschien wel 'onderduikers': mensen die zich verstoppen uit angst voor de Duitsers. Wie weet luisteren ze net naar een toespraak vanuit Engeland van koningin Wilhelmina op Radio Oranje. Het hebben van een radio is streng verboden, maar veel mensen luisteren stiekem. De woorden van de koningin geven hen nieuwe hoop!
Te weinig eten

Al snel gaat het eten 'op de bon': alleen met distributiebonnen kun je nog vlees, brood of aardappels kopen. In de strenge winter van 1944 slaat in het westen de honger echt toe. Mensen eten gekookte tulpenbollen om toch maar iets binnen te krijgen. De geallieerden sturen vliegtuigen met voedsel, maar dat is niet genoeg. Veel mensen sterven van de honger.
De bevrijding

's Nachts vliegen de geallieerden met bommenwerpers naar Duitsland om vliegvelden, fabrieken en steden te bombarderen. Met grote schijnwerpers en kanonnen proberen de Duitsers hun vliegtuigen te raken. Maar ze krijgen het steeds moeilijker. Eindelijk, op 5 mei 1945, geeft Duitsland zich over. Na vijf jaar is de oorlog voorbij. Het is feest!