Spinoza

Op syk nei de wierheid

Yn syn eigen tiid stuitet Spinoza syn gedachtegoed op in soad wjerstân. Hy fynt dat de natuer, alles wat bestiet, in ferskining fan God is, dus ek de minske sels. Foar de santjinde-iuwers is dat in skokkend boadskip. Spinoza wurdt no rekkene ta de ynfloedrykste filosofen fan it westerske tinken.

Periode
Tijd van regenten en vorsten

Ferstjitten
Benedictus de Spinoza wurdt yn 1632 yn Amsterdam berne as Baruch d’Espinoza, soan fan út Portugal flechte Joadske âlden. Hy krijt in joadsk-religieuze opfieding. Thús praat er Portugeesk, dêrneist leart er Nederlânsk, Spaansk, Hebriuwsk en Latyn, de taal dêr’t er letter yn skriuwe sil. Hy is ynteressearre yn filosofy en lit him al betiid kritysk út oer tradisjonele joadske stânpunten. De joadske bibel, de Thora, is yn syn eagen in produkt fan de minsklike fantasy. Ek wol er him net oan ’e strange uterlike easken en foarskriften fan ’e joadske tradysje hâlde. Op 23-jierrige leeftiid wurdt er ferstjitten út de joadske mienskip. Dêrtroch mei sels syn famylje net mear mei him omgean. Hy giet út need fan Amsterdam nei Rijnsburg en ferhuzet letter nei Den Haach. Hy fertsjinnet de kost mei it slypjen fan brilleglêzen en linzen foar mikroskopen, ûnder mear foar Christiaan Huygens.

Tolerânsje
Spinoza is net de iennige dy’t ôfstân nimme wol fan fêststeande tinkbylden en hy krijt stipe fan ferskate oanhingers, dy’t har krekt as hy losmeitsje fan filosofyske en godstsjinstige tradysjes. Yn syn Tractatus theologico-politicus jout Spinoza yn 1670 in oanset ta in frijere útlis fan ’e Bibel. Hy sprekt him út foar de demokrasy en wiist op it grutte belang fan prinsipiële tolerânsje en frijheid fan mieningsutering. Spinoza bringt de Tractatus anonym út, want hoewol’t der yn de Republyk mear romte is foar krityske tinkbylden as yn omlizzende lannen, moat er dochs foarsichtich wêze.

Spinoza skriuwt en publisearret yn it Earste Steedhâlderleaze Tiidrek, in perioade wêryn’t de spanningen tusken Oranjelju en steatsken oprinne en de sfear grimmitiger wurdt. It Rampjier 1672 is it djiptepunt. Riedpensjonaris Johan de Witt wurdt tegearre mei syn broer Cornelis lyncht troch in kloft Oranjelju, sûnder dat de autoriteiten dêrtsjin optrede. It skokt Spinoza sa djip dat er in papier nei it plak bringe wol mei de tekst ‘ultimi barbarorum’ (‘slimste barbaren’). Syn húsbaas en freon hâldt him tsjin en rêdt sa miskien wol syn libben.

Masterwurk
Spinoza syn haadwurk, de Ethica, wurdt flak nei syn dea útjûn. Dêryn beskriuwt er hoe’t minsken ferlichting fan harren lijen fine kinne; it boek hat dus in praktysk doel. De minske moat leare yn te sjen dat God net bûten syn skepping stiet, mar dat alles wat bestiet – ek de minske sels – in ferskining is fan God. Foar Spinoza binne God en natuer twa nammen foar deselde werklikheid. Oan God kinst gjin minsklike eigenskippen takenne, lykas wenst is yn ’e joadske en kristlike tradysje. Spinoza nimt dêrmei ôfstân fan it idee dat God straffend optrede kin of in goede heit wêze kin.

Spinoza stribbet altyd objektiviteit nei. Dat is ek te sjen oan ’e foarm wêryn’t er syn wurk jit. De Ethica is opset as in mjitkundich systeem, wêrby’t Spinoza gebrûk makket fan definysjes en stellingen. Troch de skiednis hinne klagen in soad lêzers dat it boek dêrtroch sa dreech te lêzen is. Mar dan hat Spinoza dochs it lêste wurd, want de lêste sin fan syn Ethica is: ‘Alles wat treflik is, is like dreech as seldsum.’

Frijheid fan mieningsutering
Spinoza stjert yn 1677 yn Den Haach oan in longsykte dy’t it gefolch is fan syn wurk as linzesliper. Hoewol’t syn gedachtegoed yn ’e santjinde iuw as gefaarlik beskôge wurdt, krijt syn wurk yn de iuwen dêrnei in soad ynternasjonale wurdearring. Syn ideeën oer de frijheid fan tinken en fan mieningsutering hawwe belangryk west foar de moderne demokrasy.

Baruch de Spinoza

Dit is Spinoza, een van de belangrijkste filosofen van Nederland. Hij leefde in de Gouden Eeuw.
Spinoza was Joods

Spinoza wordt in 1632 geboren in Amsterdam. Zijn ouders zijn Joden uit Portugal. Ze zijn gevlucht, omdat ze in Portugal niet voor hun geloof mochten uitkomen. In Amsterdam kon dat wel. Spinoza wordt op de joodse manier opgevoed: hij leest veel in de Thora (de joodse bijbel), en houdt zich aan de joodse regels.

Maar al snel komt Spinoza in opstand tegen de joodse leer en de strenge regels rondom eten, drinken en bidden. Zijn leermeesters, de rabbi's, zijn erg ongerust over deze 'godslasterlijke handelingen' van de jonge Spinoza.
Als Spinoza 23 jaar is, wordt hij uit de Joodse gemeenschap verbannen. Hij mag niet langer in de synagoge komen, en andere joodse mensen mogen niet langer met hem omgaan. Vier jaar later verhuist hij van Amsterdam naar Rijnsburg.
Filosoof

Spinoza is een filosoof. Dat is iemand die overal over nadenkt. En dan niet zomaar een beetje, nee, hij denkt heel goed over dingen na. Over ingewikkelde dingen, maar ook over hele normale dingen.

Filosofen proberen normale dingen weer op een nieuwe manier te bekijken. Dat doen ze door vragen te stellen. Waarom vinden we regen zo vervelend, bijvoorbeeld? Of waarom vindt bijna iedereen een cavia veel leuker dan een slang? Als je echt goed over dingen nadenkt, ga je misschien anders over iets denken. Misschien vind je dan juist een slang een leuk huisdier, omdat niemand anders die heeft!
Zo probeert Spinoza ook over allerlei dingen na te denken. Over de mensen, over hoe mensen met elkaar omgaan, over God en over de regering. Hij dacht daar anders over dan de meeste mensen. Omdat Spinoza's ideeën zo anders waren moest hij zijn boeken schrijven onder een schuilnaam.
Vrije wil?

Spinoza denkt op een bijzondere manier na over mensen. Dat hoort bij een filosoof. Alle mensen zijn gelijk, zegt Spinoza. Nu vinden we dat heel gewoon, maar in de tijd van Spinoza vonden mensen dat niet. En Spinoza bedenkt nog een filosofie over de mens. Hij zegt: mensen kunnen eigenlijk niet zelf kiezen, ze hebben geen 'vrije wil'.

Spinoza zegt: je lichaam bepaalt wat jij moet doen. Als jij bijvoorbeeld heel erg dorst hebt, dan moet je drinken. Je kunt niet zeggen: 'ik heb nu even geen zin om te drinken', want als je dat blijft doen, dan ga je dood. Je moet dus naar je lichaam luisteren. Je denkt wel dat je zelf kiest wat je doet, maar eigenlijk kiest je lichaam dat voor je.
Vrijheid van meningsuiting

Spinoza vindt het heel belangrijk dat iedereen mag zeggen wat hij vindt. Als iedereen mag zeggen wat hij vindt of denkt, dan noemen we dat 'vrijheid van meningsuiting'. Tegenwoordig vinden wij dat heel gewoon maar in de tijd van Spinoza was dat niet zo.

In de tijd van Spinoza was het soms zelfs gevaarlijk om te zeggen wat je vond. Je kon er voor in de gevangenis komen.
Omdat Spinoza's ideeën zo anders waren moest hij zijn boeken schrijven onder een schuilnaam. Anders zou ook hij in de gevangenis kunnen komen. Spinoza maakte zich hier heel boos over. Hij vindt dat je alles tegen elkaar mag zeggen zolang je de andere persoon maar geen lichamelijke schade toebrengt. Spinoza vindt vrijheid van meningsuiting zo belangrijk, omdat hij vindt dat alle mensen gelijk zijn. Als je allemaal gelijk bent, moet je ook allemaal dezelfde rechten hebben. Het zou oneerlijk zijn als de één wel mag zeggen wat hij vindt en de ander niet.
Daarom was Spinoza ook voor de democratie. Niet één iemand of een paar mensen moeten bepalen wat er met een land gebeurt, de meerderheid van de mensen moet dat kunnen bepalen.
God volgens Spinoza

Dit is één van de boeken die Spinoza schreef. Het heet Ethica. Spinoza schrijft daarin hoe hij over God denkt. Dat is heel anders dan de meeste mensen in zijn tijd.

Volgens Spinoza is God niet iemand die boven de wereld staat en mensen beloont of straft.
Nee, God ís de wereld. De natuur, de dieren, de mensen: alles is God. En God is alles. Daarom moeten mensen voorzichtig en goed met elkaar en met de natuur omgaan. En een mens is niet beter dan een dier. Want allebei zijn ze een stukje van God. En jij bent ook niet beter dan iemand anders, want je bent allebei een stukje van God.
De meeste mensen in de tijd van Spinoza vonden dat je helemaal niet zo over God mocht denken en praten. Met die ideeën kon je in de gevangenis komen, of erger. Daarom werd zijn boek Ethica pas gedrukt na Spinoza's dood.
Spinoza nu

Dit is een biljet van duizend gulden. De gulden was vroeger het betaalmiddel in Nederland. Er staat een portret van Spinoza op. Het laat zien hoe belangrijk we hem vinden in Nederland: hij kreeg zelfs een afbeelding op een bankbiljet!

We vinden Spinoza nu nog steeds een belangrijke filosoof. Spinoza´s ideeën hebben veel invloed in Nederland en ook in veel andere landen. Nu is er bijvoorbeeld wél vrijheid van meningsuiting. En we mogen net zo over God denken als Spinoza deed of zoals je zelf denkt. Ook al is dat anders dan anderen. Ook worden Spinoza´s ideeën en boeken nu nog veel gebruikt door filosofen uit de hele wereld.