De patriotten

Demokratisearring fan de Republyk

De Republiek stelt neat mear foar en dat is de skuld fan de steedhâlder. Dat fine teminsten de patriotten, dy’t har werkenne yn de Ferljochtingsidealen. Se besykje yn 1787 sûnder sukses de macht oer te nimmen. Mar yn 1795 krije se help út Frankryk. De steedhâlder wurdt foargoed ferjage.

Periode
Tijd van pruiken en revoluties

It ferfal fan de Republyk
Yn de twadde helte fan de achttjinde iuw liket de bloeitiid fan de Republyk definityf foarby. As hannelslân docht Ingelân it folle better as de Republyk. De finansjele sektor groeit noch wol, mar dat lost de grutte wurkleasheid net op. Yn de ynternasjonale polityk telt de Republyk ek amper mear mei. Dat wurdt pynlik dúdlik yn de Fjirde Ingelske Oarloch (1780-1784), dy’t de Republyk ferliest.

Yn dy krisis komt in nije politike groep op. It binne boargers, dy’t oant dan ta hast gjin stim hân hawwe yn it lâns- en stedsbestjoer. Se fine dat it ferfal de skuld is fan de steedhâlder en fan korrupte reginten. Dy krityske boargers easkje ynspraak en tafersjoch en neame har ‘patriotten’ (patriot betsjut lângenoat). Ek in oantal reginten foegje har by dy beweging.

Opstân
Op 26 septimber 1781 publisearret de Swolske patriot Joan Derk van der Capellen tot den Pol it pamflet ‘Aan het volk van Nederland’, wêryn’t er opropt ta in revolúsje. It pamflet wurdt anonym printe en stikem troch it lân ferspraat yn blyndearre koetsen. Der barst in politike diskusje los wêryn’t twa partijen ûntsteane. Oan de iene kant de oanhingers fan steedhâlder Willem V: de oranzjisten. Oan de oare kant syn tsjinstanners: de patriotten. Beide kampen meitsje folop gebrûk fan polityk printwurk. Se ferspriede in grutte stream fan tydskriften, losse bledsjes en spotprinten oer it lân dy’t de tastân fan de Republyk analysearje en yllustrearje. Stadich mar wis ûntstiet der in nasjonaal gefoel. Minsken fiele har net allinnich mear ynwenner fan in stêd of streek, mar ek boarger fan in lân.

Steatsgreep
Yn 1787 besykje de patriotten de macht oer te nimmen en de steedhâlder ôf te setten. Sy organisearje har yn ‘frijkorpsen’, in soarte ferieningen fan wapene boargers. Steedhâlder Willem V fielt him net mear feilich yn it patriotske Den Haach en lûkt him werom yn Nijmegen. Syn frou Wilhelmina van Pruisen krijt koart dêrnei in haadrol yn de steatsgreep. Op 28 juny 1787 reizget sy nei Den Haach om de Steaten fan Hollân derfan te oertsjûgjen dat se har man weromkomme litte moatte. Net fier fan Gouda wurdt se tsjinholden troch de patriotten en nei in boerepleats by de Goejanverwellesluis brocht. Se beweart dat se net neffens har status behannele is en skeakelet de help fan har broer yn, kening Frederik Willem II fan Prusen, om de steedhâlderlike macht werom te bringen. De frijkorpsen fan de patriotten kinne net tsjin de goed trainde Prusyske soldaten op. De steedhâlder en syn gesin keare werom en de Oranjes binne wer oan ’e macht. Nei dy nederlaach wurde patriotten finzen set of wurde se oanfallen troch oranzjisten. In soad patriotten flechtsje dêrom nei Frankryk.

Bataafske Republyk
Sân jier letter komt der dochs noch in ein oan de âlde Republyk, as patriotten mei help fan de Frânsen de regearing falle litte. De Bataafske Republyk (1795-1801) wurdt oprjochte, folge troch it Bataafsk Mienebest (1801-1806). Yn dy perioade komme der in protte politike fernijingen, sa as de foarming fan in keazen parlemint en de ynfiering fan de earste grûnwet fan Nederlân: de ‘Staatsregeling voor het Bataafsche Volk’. It Bataafske Mienebest hâldt yn 1806 op te bestean, as Lodewijk Napoleon kening wurdt fan it Keninkryk Hollân.

Prins Willem de Vijfde

Dit is een schilderij van prins Willem de Vijfde van Oranje Nassau. Tweehonderd jaar geleden is Nederland nog geen koninkrijk maar een republiek. Een land zonder koning. Wel is er is een stadhouder die het land bestuurt. Hij is verre familie van onze koningin. Willem de Vijfde is zo'n stadhouder.

Willem de Vijfde is geen koning, maar toch gedraagt hij zich wel zo. Hij woont in een mooi paleis en hij is getrouwd met prinses Wilhelmina van Pruisen. Ze is de zus van de koning van Pruisen.

Willem de Vijfde bestuurt het land, met de hulp van een kleine groep rijke burgers. Hij heeft als baas van het leger best veel macht. Maar steeds meer mensen zijn het niet eens met de manier waarop Willem het land bestuurt. Ze vinden dat de stadhouder teveel macht heeft. Ze noemen zich 'patriotten'.
De Patriotten

In de tweede helft van de achttiende eeuw is ons land niet meer zo rijk. Het land raakt zelfs in een crisis. Steeds meer mensen zeggen dat stadhouder Willem de Vijfde de schuld is van de crisis. Deze mensen noemen zich 'patriotten'.

In de zeventiende eeuw verdiende Nederland heel veel geld aan de handel over zee. Maar in de tweede helft van de achttiende eeuw gaat het slecht met ons land. Er is zelfs crisis. Door een oorlog met Engeland leidt het land zware verliezen. De handel over zee ligt stil en er wordt bijna niets meer verdiend. Steeds meer mensen hebben honger. De Patriotten vinden dat het allemaal de schuld is van stadhouder Willem de Vijfde en van een aantal rijke families die al heel lang de baas zijn in ons land. Dat moet veranderen!

Geef toestemming voor cookies om externe inhoud weer te geven. Cookie-instellingen wijzigen
De Orangisten

Dit is Kaat Mossel. Eigenlijk heet ze Catherina Mulder. Ze is een beroemde orangist. Orangisten zijn aanhangers van stadhouder Willem de Vijfde. Ze blijven hem trouw. Ze vinden dat de stadhouder juist méér macht moet krijgen, zodat hij zijn werk beter kan doen.

Kaat Mossel is een doodgewone vrouw die mossels verkoopt in Rotterdam. Ze is fel tegen de patriotten. Regelmatig organiseert ze samen met haar vriendinnen demonstraties tegen de patriotten. Meestal leiden deze demonstraties tot geweld en brandstichting.

Ook vallen ze de patriotten lastig op de verjaardag van Willem de Vijfde. Ze moeten oranjelinten dragen en geld geven ter ere van de stadhouder. Uiteindelijk wordt Kaat opgepakt en gevangengezet.
'Aan het volk van Nederland'

De patriotten schrijven kranten en pamfletten om te laten zien dat het anders moet in Nederland. Een pamflet is een soort poster met kritische teksten erop. Ze worden stiekem verspreid. Een van de meest bekende pamfletten uit die tijd is 'Aan het volk van Nederland'. Het is geschreven door Johan Derk van der Capellen.

Johan Derk van der Capellen is een van de leiders van de patriotten. Hij vindt het heel belangrijk dat iedereen zijn boodschap te lezen krijgt. Daarom verspreidt hij zijn pamflet over heel Nederland. Hij roept iedereen op om zich te verzetten tegen stadhouder Willem de Vijfde, die hij de grote onderdrukker noemt. Johan is bang om opgepakt te worden, daarom zet hij zijn naam er niet onder. Het pamflet wordt 's nachts in het diepste geheim bij de mensen onder de deur door geschoven.
De gewapende kees

De orangisten en patriotten maken elkaar belachelijk in spotprenten. Spotprenten zijn tekeningen waarin je je tegenstander voor gek zet. De orangisten noemen de patriotten keeshondjes. Dit is een spotprent tegen de vrijkorpsen van de patriotten.

De patriotten hebben veel kritiek op standhouder Willem de Vijfde. Maar ze zijn bang om straf te krijgen. Daarom leveren ze hun kritiek stiekem. Dat doen ze door bijvoorbeeld spotprenten te maken.

De orangisten doen al snel hetzelfde. Het gaat hard tegen hard. De orangisten noemen de patriotten keeshondjes. De patriotten tekenen de orangisten als domme ezels en stadhouder Willem de Vijfde als een dronken zwijn.
Vrijkorpsen

De stadhouder is ook de baas van het leger. Willem de Vijfde heeft daarom veel macht. Maar de patriotten richten kleine legertjes op waarover Willem géén macht heeft: vrijkorpsen. Ze leggen geld bij elkaar en kopen geweren en uniformen. Er zijn regelmatig flinke vechtpartijen tussen de patriotten en de orangisten. Er vallen zelfs doden.

In sommige steden in het westen van het land grijpen de patriotten de macht. De patriotten krijgen het voor het zeggen in steden zoals Haarlem, Gouda, Utrecht en Delft. Hier nemen zij nu de besluiten.

Willem de Vijfde heeft er niets meer te vertellen. Hij is bang voor de patriotten met hun wapens. Samen met zijn vrouw en kinderen vlucht Willem vanuit Den Haag naar Nijmegen. De Patriotten denken dat ze de strijd nu gewonnen hebben.
Wilhelmina van Pruisen

Willem de Vijfde is bang voor de patriotten met hun wapens. Samen met zijn vrouw Wilhelmina van Pruisen vlucht hij vanuit Den Haag naar Nijmegen. De patriotten denken nu dat ze gewonnen hebben. Willem vindt het eigenlijk ook wel best zo. Maar Wilhelmina laat het er niet zomaar bij zitten. Zij zal wel eens even laten zien wie de baas van het land is.

Wilhelmina vertrekt met een koets richting Den Haag. Maar onderweg houden patriotten haar tegen. Bij het plaatsje Goejanverwellesluis (vlak bij Gouda) moet Wilhelmina wachten in een boerderij. Ze mag voorlopig niet verder reizen. Uiteindelijk heeft Wilhelmina geen andere keus dan terug te keren naar Nijmegen. Ze is diep beledigd!
Goejanverwellesluis

Goejanverwellesluis is een klein plaatsje in de buurt van Gouda. Op 28 juni 1787 wordt Wilhelmina van Pruisen, de vrouw van Willem de Vijfde, door een aantal patriotten opgepakt en hier vastgehouden. Ze moet wachten in een boerderij en mag voorlopig niet verder reizen.

Wilhelmina was eigenlijk onderweg van Nijmegen naar Den Haag. Maar uiteindelijk kan ze weinig anders doen dan terugkeren naar Nijmegen. Ze is diep beledigd! In een brief vraagt Wilhelmina haar broer, de koning van Pruisen, om hulp. Hij stuurt een leger van maar liefst 20.000 soldaten!

Dit leger is veel te sterk voor de patriotten. De meesten vluchten naar Frankrijk. Willem en Wilhelmina kunnen nu weer terug naar Den Haag. Willem is er weer de baas. Maar als een paar jaar later Franse legers Nederland veroveren, keren de patriotten terug. Willem, Wilhelmina en hun kinderen moeten naar het buitenland vluchten.