De Opstân

Fan Byldestoarm nei Plakkaat van Verlating

Under de Nederlânske Opstân, better bekend as de Tachtichjierrige Oarloch (1568-1648), komme de Nederlânske gewesten yn ferset tsjin kening Filips II fan Spanje. Yn 1588 ûntstiet úteinlik de Republyk fan ’e Sân Feriene Nederlannen.

Periode
Tijd van ontdekkers en hervormers

Geuzen
Filips II folget yn 1555 syn heit Karel V op as hear fan de Nederlannen. In jier letter wurdt er ek kening fan Spanje. Filips nimt in tal maatregels dy’t yn de Nederlannen lilkens feroarsaakje. Troch it bestjoer te sintralisearjen probearret er mear macht nei him ta te lûken. Dêrneist wol er de spjalting yn ’e tsjerke bestride: elkenien dy’t him bekeart ta de nije streaming fan ’e protestanten moat de deastraf krije.

Om Filips in halt ta te roppen biede twahûndert Nederlânske eallju lânfâdes Margaretha van Parma, healsuster fan Filips, in smeekskrift oan. Sy freegje om godstsjinstige ferdraachsumens en útstel fan ’e ferfolgingen. De lânfâdes skrikt fan harren oantal, mar in riedshear seit delbêdzjend: ‘It binne mar geuzen (bidlers).’ Mei it smeekskrift berikke se neat, mar de eallju fetsje de beneaming ‘geuzen’ op as earenamme. Se komme hieltyd iepenliker yn ferset.

Hagepreken en Byldestoarm
Underwilens krijt de Frânsk-Switserske herfoarmer Calvijn yn de Nederlannen in grutte oanhing. De protestanten of ‘kalvinisten’ komme hieltyd faker byinoar om yn ’e bûtenloft nei omreizgjende predikanten te lústerjen. Sy fine dat se har tsjin harren foarst fersette kinne as dy him net oan ’e Bibel hâldt. Op 10 augustus 1566 liedt sa’n ‘hagepreek’ yn it West-Flaamske Steenvoorde ta de bestoarming fan in tichteby lizzend kleaster, wêrby’t de religieuze bylden fernield wurde.

Yn ’e moannen dêrnei ferspriedt de ‘Byldestoarm’ him fan de Súdlike nei de Noardlike Nederlannen. De byldestoarmers, ôfkomstich út alle lagen fan ’e befolking, rjochtsje harren lilkens op de bylden yn tsjerken en kleasters. Foar in part út haat tsjin de katolike geastlikheid, mar ek út wanhoop fanwegen honger en earmoede.

De opstân wurdt in oarloch
Dêrop stjoert Filips in leger fan tsientûzen man nei de opstannige gewesten, ûnder lieding fan ’e hartoch fan Alva, de nije lânfâd. Alva stelt in strange rjochtbank yn om ’e opstannelingen te straffen. Dy Ried fan Beroerten stiet al gau bekend as de Bloedried.

De militêr opperbefelhawwer yn de Nederlannen, Willem van Oranje, bringt in leger byinoar. By de Slach by Heiligerlee, op 23 maaie 1568, wurdt Grinslân foar in part op ’e Spanjerts ferovere. As straf lit de hartoch fan Alva yn Brussel tweintich eallju ombringe, dêrûnder de promininte greven fan Egmont en Horne.

As reaksje dêrop kape de opstannelingen skippen om de oarloch fan see ôf fuort te setten. Under lieding fan Willem van Oranje feroverje dy ‘wettergeuzen’ earst Den Briel (1572) en dêrnei ûnder mear Alkmaar (1573) en Leiden (1574). Yn 1579 ûndertekenje de súdlike gewesten de Unie van Atrecht en fersoenje har sa mei Filips. Sân noardlike gewesten beslute yn datselde jier yn de Unie van Utrecht de striid fuort te setten. Dy striid krijt soms it karakter fan in boargeroarloch. De ynwenners fan de Nederlannen binne djip ferdield en nimme de wapens tsjininoar op.

Plakkaat van Verlating
Op 26 july 1581 ûndertekenje de Steaten-Generaal fan de sân gewesten it Plakkaat van Verlating. Dêr stiet yn dat in foarst syn ûnderdienen beskermje moat. Docht er dat net, dan is er in tiran en meie de ûnderdienen him ôfsette en in oare hearsker kieze. De Steaten-Generaal beskriuwe dêrnei de tirannike dieden fan Filips en beslute him te ferlitten. Se sette him dêrmei ôf as foarst. It slagget de gewesten dêrnei net om in oare foarst te finen. Dêrom geane se yn 1588 fierder as de Republyk fan ’e Sân Feriene Nederlannen. De Opstân is iuwenlang ynternasjonaal in ynspirearjend foarbyld, bygelyks yn ’e Amerikaanske striid om de ûnôfhinklikens.

De protestanten en de Beeldenstorm

Protestanten heten zo omdat ze protesteren tegen de pracht en praal van de rooms-katholieke kerk. En tegen de grote verschillen tussen arm en rijk. Ook willen ze vrijheid van godsdienst. Ze worden zo boos dat ze in 1566 de katholieke kerken bestormen. Na drie maanden loopt er een spoor van vernieling door het land. Waarom een beeldenstorm?

Niet alleen in Nederland is er een beeldenstorm, het gebeurt in heel Europa. Heiligenbeelden, glas-in-loodramen en andere religieuze voorwerpen in katholieke kerken en kloosters worden vernield. De protestanten willen al die poespas niet in de kerk. Ze vinden Gods woord in de bijbel (het evangelie) het allerbelangrijkste. De beelden en schilderijen in de kerken leiden de gelovigen alleen maar af. Daarom zien protestantse kerken er veel soberder (kaler) uit dan katholieke.
Luther en Calvijn

Maarten Luther (1483-1546) is een Duitse geleerde. Hij is katholiek, maar als hij de bijbel goed leest, wordt hij boos op zijn kerkleiders. Ze laten mensen die slechte dingen doen geld betalen en beloven hen een plekje in de hemel. Luther vindt dat mensen zelf de bijbel moeten lezen. De kerk kan je niet redden, alleen God. Hoe loopt het af met Luther?

In 1517 publiceert Luther 95 discussiepunten over de kerkleer. Hiermee begint de Reformatie: de breuk binnen het christelijke geloof in West-Europa. Luther wil zijn kerk vernieuwen (hervormen), maar de kerkleiders zijn woedend. Ze verstoten Luther. Daarom begint hij een eigen kerk. Met Luther begint eigenlijk het protestantse geloof.

Johannes Calvijn (Zwitserland, 1509-1564) is een andere beroemde theoloog (iemand die het geloof bestudeert). Hij is 8 jaar als Luther zijn discussiepunten (stellingen) publiceert. Calvijn is het eens met de ideeën van Luther en wordt een van de leiders van de nieuwe protestantse kerk.
De Spaanse tijd

Karel de Vijfde (1500-1558) is keizer van Duitsland, Spanje en de Nederlanden. Zo'n enorm rijk is een hele verantwoordelijkheid. Op een dag roept Karel V zijn broer Ferdinand, zijn zoon Filips en zijn beschermeling Willem van Oranje bij zich. Hij zoekt een troonopvolger. Wie zal het worden?

Keizer Karel benoemt zijn broer Ferdinand tot keizer van Duitsland. Zijn zoon Filips wordt koning van Spanje en de Nederlanden. Dat is natuurlijk niet erg handig. Nederland en Spanje liggen meer dan 1000 kilometer van elkaar. Keizer Karel vraagt daarom Willem van Oranje om zijn zoon Filips te helpen bij het besturen van de Nederlanden. Willem heeft een kasteel in Breda en kent de Nederlanders goed. Zo gezegd, zo gedaan!
Ruzie om het geloof

Koning Filips II (1527-1598) is te streng voor het Nederlandse volk. Willem van Oranje maakt zich er niet druk over of iemand rooms-katholiek of protestants is, alle mensen mogen geloven wat ze zelf willen. Filips is het daar niet mee eens. Hij tolereert alleen het katholieke geloof. Willem en Filips krijgen hier vreselijke ruzie over. Komt het nog goed?

Filips, hij is tenslotte de koning, pakt Willem alles af: zijn land, zijn geld en zijn kastelen. Willem en zijn vrouw Anna vluchten naar Slot Dillenburg in Duitsland, zijn geboorteplek. Het Nederlandse volk is boos en wil Willem van Oranje terug. Maar Willem blijft voorlopig veilig in Duitsland en zal later terugvechten tegen Filips. Het komt dus nooit meer goed tussen die twee.
Margaretha van Parma (1522-1586) en de ‘Geuzen’

Margaretha van Parma is de halfzuster van Filips II, de koning van Spanje en de Nederlanden. Maar twee landen besturen die zover uit elkaar liggen is lastig. Filips benoemt Margaretha in 1559 tot landvoogdes der Nederlanden. Dat betekent dat zij het land mag besturen in naam van Filips II.

Filips moet niets hebben van de protestanten en heeft de Inquisitie ingevoerd, de rechtbank van de katholieke kerk. Iedereen die anders over het geloof denkt is een ketter en krijgt de doodstraf. Protestantse en katholieke edelen verzetten zich tegen de bloedige vervolging. In een brief, het Smeekschrift der Edelen, veroordelen zij de Inquisitie. Margaretha van Parma, bang voor onrust, geeft de edelen tijd en ruimte om hun brief aan Filips II in Spanje te overhandigen. Maar haar adviseurs noemen de edelen 'geuzen', dat bedelaars of schooiers betekent. Dit wordt later hun strijdnaam in het gevecht tegen de Spaanse overheersing.
Hagenpreken

Na het Smeekschrift van de edelen aan Filips II worden de protestanten in de Nederlanden niet meer vervolgd. Velen komen naar de hagenpreken. Een hagenpreek is een kerkdienst in de openlucht. Na de Beeldenstorm (1566) treden de katholieke Spanjaarden streng op tegen de protestanten in Nederland. Ze worden ketters genoemd en mogen hun geloof niet meer belijden. Daarom gaan ze naar de hagenpreken van rondtrekkende predikanten. Bidden in de duinen.

Al vóór de Beeldenstorm houden de protestanten bijeenkomsten in de open lucht. Ze hebben nog geen kerken en moeten zorgen dat de Spaanse overheersers niets in de gaten hebben. In de duinen van het Zeeuwse eiland Walcheren komen in 1566 zo'n 300 mensen af op de eerste grote hagenpreek. Twee dagen later trekt een tweede preek in de buurt van de stad Middelburg zelfs meer dan 1500 gelovigen. In de weken daarna zijn er hagenpreken op verschillende plaatsen in het land.
De IJzeren Hertog (1507-1582)

Filips II van Spanje vindt het maar niets, die onrust in de Nederlanden. Na het neerslaan van de Beeldenstorm stuurt hij zijn beste generaal, de hertog van Alva, er met een leger van 10.000 man op af. Vervolgingen, executies en onderdrukking zijn het gevolg. Hoe loopt dat af?

In vijf jaar tijd worden bijna 9000 mensen ondervraagd en veroordeeld voor verraad. Door zijn schrikbewind krijgt Alva de bijnaam IJzeren Hertog. Veel edelen vluchten het land uit, ook Willem van Oranje. Vanuit het buitenland waagt Willem van Oranje met zijn broers meerdere invallen in de Nederlanden. Het antwoord van Alva is niet mis. Verschillende vrienden van Willem worden onthoofd. Uiteindelijk lukt het Alva niet de opstandelingen neer te slaan. Het Spaanse leger lijdt zware verliezen en delen van de Nederlanden worden veroverd door de opstandelingen.
De Tachtigjarige Oorlog (1568-1648)

De Nederlanden raken in oorlog met de Spaanse overheersers. Die Tachtigjarige Oorlog bestaat uit meerdere opstanden en gevechten. Tijdens deze oorlog ontstaat er een definitieve scheiding tussen het protestantse Noorden en het katholieke Zuiden van de Nederlanden, dat onder het bewind van Spanje blijft. Wie tegen wie?

In 1588 gaat het protestantse Noorden de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden heten. De Republiek bestaat dan uit de staten: Groningen, Friesland, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Holland en Zeeland. Maurits van Oranje (1567-1625), zoon van Willem van Oranje, is dan stadhouder en legeraanvoerder van de Republiek. Samen met Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) maakt hij de Republiek sterker. Maar de strijd in de Nederlanden tegen de Spanjaarden duurt tot 1648 (Vrede van Münster) en gaat ten koste van heel veel levens.