Kening Willem I

It keninkryk fan Nederlân en België

De Republyk wie as steatsfoarm twa iuwen lang in útsûndering, yn in tiid dat in keninkrijk de regel wie. Nei in revolúsjonêre perioade fol demokratyske idealen komt dêr in ein oan: de eardere Noardlike en Súdlike Nederlannen wurde mei-inoar ien keninkryk. De earste kening is Willem I, soan fan de eardere steedhâlder Willem V.

Periode
Tijd van burgers en stoommachines

Hoofdlijnen
Wie bestuurt er?

Feriene Keninkryk fan ’e Nederlannen
As Napoleon yn 1813 ferslein is, wurdt de soan fan de eardere steedhâlder Willem V oanwiisd om it keningskip fan Nederlân op him te nimmen. Hy akseptearret de kroan en komt nei syn ballingskip yn Ingelân werom nei Nederlân. Yn 1814 wurdt er yn de Nieuwe Kerk yn Amsterdam ynhuldige as kening Willem I. Dat is in dúdlike breuk mei it ferline. Willem I wurdt net, sa as syn heit, steedhâlder yn alle gewesten, mar kening fan in ienheidssteat, mei in dúdlike politike haadrol.

Yn 1815 wurde de eardere Súdlike Nederlannen – it tsjintwurdige België – feriene mei it grûngebiet fan de âlde Republyk. Sa ûntstiet in Feriene Keninkryk fan ’e Nederlannen: foar Europeeske begripen in middelgrut lân mei koloniale besittingen yn ferskillende kontininten.

Kening-keapman
De enerzjike Willem, ek wol ‘kening-keapman’ neamd, spant him ûnder syn keningskip benammen yn om de ekonomy wer ta bloei te bringen. Hy docht dat troch yn de trije dielen fan syn keninkryk – it Noarden, it Suden en de koloanje Nederlânsk-Yndië – de sterke kanten fan de ekonomy te stimulearjen. It Suden, it notiidske België, dêr’t al ier in yndustriële revolúsje plakhân hat, moat him rjochtsje op de produksje fan konsumpsjeguod. De hannelers út it Noarden, it notiidske Nederlân, moatte dy produkten dêrnei de wrâld oer bringe. En de ynwenners fan de koloanjes ta beslút moatte de kostbere tropyske produkten leverje. Willem I lit tusken it Noarden en it Suden fan Nederlân kanalen en wegen oanlizze om it frachtferfier makliker te meitsjen. Sels treedt er ek op as ynvestearder. Foar de hannel mei Nederlânsk-Yndië rjochtet er yn 1824 de Nederlandsche Handel-Maatschappij op. Ek wurdt yn de koloanje it kultuerstelsel ynfierd: in systeem dat de lokale befolking ferplichtet om in part fan it jier op it lân te wurkjen foar it koloniale bewâld. Op dy manier wurdt Yndië in wingewest dat de ekonomy fan it heitelân der wer boppe-op helpe moat. De produkten wurde troch de Nederlandsche Handel-Maatschappij ferkocht.

België ûnôfhinklik
Nettsjinsteande syn ekonomyske aktiviteiten falt de kening by it súdlike part fan syn befolking net yn ’e smaak. De Belgyske liberalen sjogge yn him in foarst dy’t út is op absolute macht en net ree is om de ûntwikkele boppelaach mear ynspraak te jaan. De Belgyske katoliken meitsje beswier tsjin de bemuoiïng fan de protestantske kening mei de oplieding fan prysterstudinten. Se fine syn godstsjinstige bemuoienis te fier gean. De kranten wurde hieltyd mear beheind yn harren sjoernalistike frijheid. Boppedat easket Willem dat yn it hiele lân Nederlânsk praat wurdt, wylst de Belgyske boppelaach foaral Frânsk praat.

Yn 1830 komme de Brusselers yn opstân. ‘Dood aan Willem I, tiran van de Nederlanden,’ skriuwe de Belgyske opstannelingen. Willem stjoert der in leger op ôf, mar dat moat him al gau wer weromlûke. België krijt syn ûnôfhinklikheid. Likegoed hâldt de kening it leger noch njoggen jier paraat. Dat bringt hege kosten mei, wat de kening ek yn Nederlân minder populêr makket. Yn 1839 erkent Willem lang om let de Belgyske ûnôfhinklikheid. It jier dêrop docht er teloarsteld ôfstân fan ’e troan te’n geunste fan syn soan Willem II.

Koning Willem I aan het werk

Hier zie je koning Willem I in zijn werkkamer in Huis ten Bosch in Den Haag. Hij werd in 1814 tot koning uitgeroepen, nadat de Fransen uit Nederland waren weggejaagd. Hij was de eerste Oranje-koning van Nederland. Hij regeerde van 1814 tot 1840 over het huidige Nederland en België samen. In die tijd was Brussel de hoofdstad van het koninkrijk.

Geef toestemming voor cookies om externe inhoud weer te geven. Cookie-instellingen wijzigen
Scheveningen, 30 november 1813

Op het strand van Scheveningen zingt visser Jacob Pronk keihard 'Oranje boven!' Hij zwaait met zijn oranje wimpel. De sloep met prins Willem Frederik van Oranje-Nassau komt dichterbij. De Fransen zijn eindelijk weg uit Nederland. Gaat de familie Van Oranje nu weer regeren? Jacob brengt de prins in een rijtuig naar Den Haag, zijn oranje vlag gaat mee.

Jacob denkt terug aan de ijskoude dag in 1795. Toen stond hij ook op het strand van Scheveningen. De Franse legers veroverden Nederland. Stadhouder Willem V moest met zijn gezin naar Engeland vluchten. Zijn zoon, prins Willem Frederik, was toen nog maar 22 jaar. Nu is de prins al 41. Zijn vader is een paar jaar geleden gestorven, en Willem Frederik wil graag koning worden. Visser Jacob is trots en vindt het spannend. Zal de man in zijn rijtuig Nederland gaan regeren?
Van stadhouder naar koning

De vader van Willem I was geen koning maar stadhouder. Meer dan 200 jaar geleden was Nederland nog geen koninkrijk maar een republiek, met een stadhouder als baas. De republiek had zeven gewesten (provincies) die vaak ruzie hadden. In 1795 vielen de Franse legers van Napoleon Nederland binnen. Stadhouder Willem V vluchtte naar Engeland.

Wat valt er op aan deze kaart? Nederland, België en Luxemburg waren ooit één land: het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.

Nadat Napoleon verslagen was en de Franse legers waren weggejaagd, wilden de leiders van de Europese landen één groot, sterk Nederland. Geen republiek meer met gewesten die ruzie maakten.

Stadhouder Willem V was toen al dood, maar zijn zoon prins Willem Frederik van Oranje-Nassau werd koning Willem I van het Koninkrijk der Nederlanden. De huidige landen België en Luxemburg hoorden daar ook bij. Willem I is de voorvader van onze koning Willem-Alexander.
Besluiten-koning

Als Willem I koning wordt, gaat hij meteen keihard aan de slag. Hij heeft veel plannen, hij weet goed wat hij wil en neemt graag zelf de beslissingen. De ministers mogen zich niet teveel met hem bemoeien. Per dag zet hij zijn handtekening onder soms wel meer dan honderd koninklijke besluiten. Daarom is een van de bijnamen van Willem I 'besluiten-koning'.

Wij Willem, bij de gratie Gods, koning der Nederlanden … zo begint ieder koninklijk besluit waar Willem I zijn handtekening onder zet. Dat wil zeggen: "Ik, Willem, die door de goedheid van God koning van Nederland ben ... besluit vandaag dit of dat."

Willem ondertekent tientallen van deze besluiten per dag, soms zelfs meer dan honderd. Willem is een echte 'workaholic'. Zelfs op eerste kerstdag werkt hij door. Alleen om 4 uur stopt hij even. Dan drinkt hij een kopje thee met zijn vrouw Mimi.
Koopman-koning

Nederland is heel arm geworden door de oorlog met Frankrijk. Veel mensen zijn werkloos. Willem I wil zijn koninkrijk sterk en rijk maken. In 1824 richt hij de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) op. Dit bedrijf moet de handel en scheepvaart bevorderen. Veel mensen steken er geld in door 'aandelen' te kopen, ook de koning zelf.

Vooral de handel met de kolonie Nederlands-Indië (tegenwoordig Indonesië) neemt toe. Willem I laat de boeren in de kolonie op een deel van hun akkers koffie en thee verbouwen. Deze producten verkoopt de NHM voor veel geld in Europa. De boeren krijgen helemaal niets van de opbrengst! Alles gaat naar de Nederlandse staat (cultuurstelsel). Willem gebruikt het geld voor het graven van kanalen, bijvoorbeeld de Nieuwe Waterweg bij Rotterdam en het Noord-Hollands Kanaal tussen Amsterdam en Den Helder.
Kanalen-koning

Als je een land rijker wilt maken, moet je zorgen dat de spullen uit de fabrieken goed en snel vervoerd kunnen worden. Daarom laat Willem I veel kanalen graven in het hele land, zodat schepen van de fabrieken naar andere steden kunnen varen. En vanaf 1839 - als de eerste spoorlijn in Nederland wordt geopend - komen daar de goederentreinen bij.

Aan het Noord-Hollands Kanaal, 80 kilometer lang en 37 meter breed, wordt vijf jaar lang gewerkt door 5.000 arbeiders met schep en kruiwagen. Voor een lange werkdag van veertien uur krijgen ze ongeveer één gulden loon. In 1824 is het kanaal klaar.

In vergelijking met andere landen duurt het lang voor Nederland spoorwegen krijgt. Boeren zijn bang dat hun koeien ervan schrikken. Schippers zijn bang dat ze hun werk verliezen. Artsen denken dat de hoge snelheid (wel 35 kilometer per uur!) ongezond is voor passagiers. Maar Willem gelooft wel in het spoor. In zijn werkkamer had hij een kleine trein staan waarin hij zijn sigaren bewaarde. In 1839 rijdt de eerste stoomtrein tussen Amsterdam en Haarlem.
Opstand in België

Slecht nieuws voor de koning! 'Dood aan Willem I, tiran van de Nederlanden' schrijven Belgische opstandelingen in 1830. Willem bemoeit zich met hun godsdienst. De kranten mogen niet meer schrijven wat ze willen. En Willem wil dat er Nederlands wordt gesproken. Maar veel Belgen spreken alleen Frans. Ze hebben een hekel gekregen aan Willem.

Willem vindt de zuiderlingen maar ondankbaar, na alles wat hij voor hen heeft gedaan. Hij wil niet toegeven. Soldaten uit het noorden proberen het leger van de opstandige zuiderlingen te verslaan. Dat mislukt.

Pas na veel gevechten en druk uit Europa tekent Willem I in 1839 het Scheidingsverdrag met België, negen jaar na het begin van de opstand. Zijn droom van een sterk Verenigd Koninkrijk der Nederlanden spat uit elkaar. Nederland en België zijn voortaan twee aparte landen.
Het koningshuis toen en nu

Willem-Alexander is nu koning van Nederland. Hij kan niet in zijn eentje beslissingen nemen, zoals zijn voorvader Willem I. Sinds 1848 is dat de verantwoordelijkheid van de ministers, samen met de Tweede en Eerste Kamer. Maar nog steeds is een besluit of wet pas geldig als de koning zijn handtekening heeft gezet. Bijvoorbeeld op zijn iPad!

Koning Willem-Alexander is de vierde koning van Nederland. De drie eerdere koningen Willem I, II en III leefden allemaal in de 19de eeuw (1800-1900). Daarna zaten er drie koninginnen op de troon: Wilhelmina, Juliana en Beatrix. De koningen en koninginnen van Nederland zijn allemaal familie van elkaar. Hun achternaam is: Van Oranje-Nassau.

Willem-Alexander en koningin Máxima hebben drie dochters. De oudste dochter Amalia is de kroonprinses. Zij is aan de beurt om koningin worden als Willem-Alexander ermee stopt.