Jeroen Bosch

Skilder yn in midsiuwske stêd

Yn it lêst fan ’e midsiuwen libbet der yn ’s-Hertogenbosch in skilder mei in bysûnder kreative fantasy. Syn skilderijen en tekeningen warskôgje foar de gefolgen fan ’e sûnden en ’e dwazens fan de minsken, sa as gebrûklik yn dy tiid. Tagelyk is de byldtaal fan Jeroen Bosch unyk en ûnferjitlik.

Periode
Tijd van steden en staten

De midsiuwske stêd
Jeroen Bosch wennet en wurket oan ’e Markt yn ’s-Hertogenbosch, ek wol Den Bosch neamd. Yn ’e fyftjinde iuw makket de stêd in ekonomyske bloeiperioade troch, foaral troch de produksje fan en hannel yn tekstyl, lykas linnen en lekkenske stoffen, en metalen foarwerpen lykas messen en spjelden. As ’s-Hertogenbosch yn 1185 fan de hartoch fan Brabân stedsrjochten krijt, wurdt der in stedsmuorre om ’e Markt hinne boud. Dêr ferkeapje hannelers alderhande produkten. Troch de bloeiende hannel en yndustry en de komst fan ambachtslju, keaplju en keunstners groeit de stêd fluch. Yn ’e fjirtjinde iuw wurdt in nije stedsmuorre boud, sawat om it gebiet fan ’e binnenstêd fan no hinne.

Yn it deistich libben fan ’e midsiuwen is it kristlike geloof hiel belangryk. De geastlikheid spilet in grutte rol yn it ûnderdak jaan fan dakleazen, it (oer)skriuwen fan boeken, it ûnderwizen fan bern en it fersoargjen fan siken. Yn it Groot Gasthuis wurde fan ’e ein fan ’e trettjinde iuw ôf sike earmen, reizgers en beafeartsgongers ferplege troch gasthûssusters.

Fanwegen alle tsjerken en kleasters, dêr’t in soad pilgrims op ôfkomme, wurdt Den Bosch ek wol ‘Klein Rome’ neamd. De bekendste fan dy tsjerken is de grutte Sint-Jan. Jeroen Bosch is dêr lid fan ’e religieuze feriening de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap, dy’t him opdrachten foar in tal skilderijen jout. Boppedat krijt er opdrachten fan ynfloedrike eallju en foarsten.

De Tuin der Lusten
Hoewol’t syn famyljenamme Van Aken is, sinjearret Jeroen Bosch ferskillende skilderijen mei ‘Jheronimus bosch’. Mei syn keunstwurken wol er minsken warskôgje om as goede, leauwige kristenen te libjen, om’t it oars nei harren dea min mei har ôfrinne sil.

Syn bekendste skilderij is de Tuin der Lusten. Dat grutte trijelûk fertelt it ferhaal fan de minskheid fan de skepping ôf, mei links de earste minsken Adam en Eva. It middenpaniel toant talleaze neakene froulju en manlju yn in paradyslik lânskip. Rjochts sjochst hoe’t duvels yn ’e hel de sûndige sielen fan ferstoarnen martelje, mei dêrboppe ien fan Bosch syn ferneamde stedsbrannen. As bern hat er yn 1463 wierskynlik tsjûge west fan in enoarme stedsbrân wêrby’t yn Den Bosch goed fjouwerhûndert houten huzen yn flammen opgongen.

Ek yn syn oare wurken wurde duvelske meunsters en bizarre wêzens, lykas fleanende fisken en fantasydieren, hiel detaillearre yn frjemde dekôrs útbylde. It leveret Bosch de bynamme ‘den duvelemakere’ op. By it begjin fan ’e Opstân hinget de Tuin der Lusten yn it paleis fan Willem van Oranje yn Brussel. Dêr nimme de Spanjerts it yn beslach. Letter reizget it nei har kening Filips II. Dêrom is it no te sjen yn Madrid.

Wurk
Der binne sa’n 25 skilderijen fan Jeroen Bosch bekend. Dy hingje wrâldwiid yn grutte musea, ûnder mear yn Washington, Wenen, Madrid, Lissabon en Venetië. Yn Nederlân binne noch in pear orizjinele wurken te sjen yn Museum Boijmans Van Beuningen yn Rotterdam, dêrûnder De marskramer en Christoffel. It wie dêrom unyk dat yn 2016, syn fiifhûndertste stjerjier, hast al syn keunstwurken byinoar te sjen wiene yn ’e stêd dêr’t er wenne en wurke hat. Der kamen sawat in heal miljoen minsken nei dy tentoanstelling yn Het Noordbrabants Museum yn ’s-Hertogenbosch ta.

Jeroen Bosch hat in soad lettere skilders ynspirearre. Syn ynfloed is bygelyks sichtber yn in stikmannich ferneamde skilderijen dy’t Pieter Bruegel yn ’e sechstjinde iuw makke, sa as De Dulle Griet, en yn ’e surrealistyske skilderijen fan Salvador Dalí út de tweintichste iuw.

Portret van Jeroen Bosch

Jeroen Bosch (±1450 - 1516) is een beroemde schilder uit de Middeleeuwen. Er zijn van Jeroen Bosch 25 schilderijen bewaard gebleven. De schilderijen hangen in verschillende musea over de hele wereld. Van al zijn werken zijn er nog maar een paar in Nederland.

Dit portret van Jeroen Bosch heeft hij trouwens niet zelf getekend, het is pas na zijn dood gemaakt.
De Markt in ’s-Hertogenbosch

Jeroen Bosch woonde en werkte aan de Markt in 's Hertogenbosch, ook wel Den Bosch genoemd. De Markt is een groot plein middenin de stad. Aan de rand van de Markt staat zijn huis met daarin ook zijn schildersatelier. Daar maakte hij samen met zijn leerlingen zijn kunstwerken. De leerlingen mochten gewoon meewerken aan een schilderij.

's-Hertogenbosch was aan het einde van de Middeleeuwen een levendige stad die snel groeide. Vanuit de wijde omtrek kwamen mensen af op de marktkraampjes. In de middeleeuwse stad werkten mensen met verschillende beroepen, zoals bakker, smid, schoenmaker en meubelmaker. Rondom de stad werd een stadsmuur met stadspoorten gebouwd, zodat de inwoners veilig waren.
Jeroen Bosch, de duivelmaker

Op de schilderijen van Jeroen Bosch komen veel duivelachtige monsters en wonderlijke wezens voor. Deze wezens worden heel gedetailleerd en in vreemde landschappen uitgebeeld. Vanwege al die rare wezens kreeg Jeroen Bosch van zijn tijdgenoten een bijnaam: 'de duivelmaker'.

Jeroen Bosch gebruikte veel symbolen in zijn schilderijen. Een symbool is een ding, een dier of een teken dat iets anders voorstelt.

De uil is bijvoorbeeld symbool om slechte daden uit te beelden. De uil wordt in de Middeleeuwen gezien als een duivels dier. Het stond symbool voor gevaarlijke verleidingen.
Jheronimus van Aken

Dit standbeeld van Jeroen Bosch staat op de Markt van 's-Hertogenbosch.

Jeroen Bosch heette eigenlijk Jheronimus van Aken, maar hij ondertekende verschillende schilderijen met 'Jheronimus Bosch'. Zijn opa Jan van Aken en vader Antonis van Aken waren ook schilder. En zijn ooms en broer schilderden ook. Hij kwam dus uit een schildersfamilie.
Geloof in de Middeleeuwen

In de Middeleeuwen was het christelijke geloof heel belangrijk voor mensen. Ook voor de inwoners van Den Bosch stond geloof centraal. Er waren veel monniken, nonnen en priesters in de stad. Zij zorgden voor de zieken, gaven onderwijs en schreven boeken over.

Met zijn schilderijen wilde Jeroen Bosch mensen waarschuwen om goede christenen te zijn. Als je een goede, gelovige christen was, kwam je na je dood in de hemel terecht. Slechte christenen kwamen na hun dood in de hel terecht. Zowel de hemel als de hel zijn zichtbaar in de schilderijen van Jeroen. Hij maakte ook verschillende schilderijen voor de grootste kerk van Den Bosch, de Sint-Janskathedraal.
Filips de Tweede

Bij het begin van de Nederlandse Opstand (in 1668) hing de Tuin der Lusten – het bekendste schilderij van Jeroen Bosch – in het paleis van Willem van Oranje in Brussel. De Spanjaarden namen het daar in beslag. Later namen ze het schilderij mee naar hun Spaanse koning, Filips de Tweede.

De Tuin der Lusten hangt nog steeds in Spanje. Je kunt het bekijken in het Prado-museum in Madrid.
Stadsbrand

In zijn schilderijen heeft Jeroen Bosch vaak stadsbranden en vuur afgebeeld. Waarschijnlijk heeft hij als kind de grote stadsbrand van 1463 gezien. Tijdens die brand zijn in Den Bosch ongeveer 400 huizen verwoest.

Vensterplaat over het leven en werk van Jeroen Bosch. Deze vensterplaat is de basis van de Vensterles over Jeroen Bosch. Daarnaast is de plaat de basis van twee LessonUp-lessen voor basisonderwijs en onderbouw VO. Illustratie: Kok Korpershoek.