Hunebêden

De earste boeren

Hoe’t se it dien hawwe wit net ien, mar sa’n fiiftûzen jier lyn rêde iere boeren it op om leadswiere swerfstiennen te ferpleatsen om dêr grêven mei te bouwen. Dy stiennen grêfkelders wurde ‘hunebêden’ neamd. It binne de taastbere monuminten fan in boerefolk dat it bestean as jager-samler achter him litten hat en him op fêste plakken begûn is te fêstigjen.

Periode
Tijd van jagers en boeren

Begraafplakken
De hunebêdbouwers binne net de earste boeren yn Nederlân: it binne relative letkommers. De earste boeren binne de saneamde ‘bânkeramikers’ fan sântûzen jier lyn yn it Limboarchske heuvellân. Sawat twatûzen jier letter fêstigje de hunebêdbouwers harren yn Nederlân. It bytsje dat se neilitten hawwe, leit meastal yn ’e grûn ferskûle. Mar yn de provinsjes Drinte en Grinslân lizze harren spoaren gewoan oan it oerflak. It binne hunebêden, makke fan reusachtige stiennen dy’t troch minskehannen oardere en opelkoar steapele binne. De hunebêden tsjinje as mienskiplik begraafplak. Dat soarte stiennen grêfkelders is yn dy tiid net ûngewoan: yn hiel Europa binne der wol 35.000 fûn. Hjir wurde se boud fan ûnbidige swerfstiennen, dy’t yn ien fan ’e iistiden, sa’n 150.000 jier lyn, út Skandinavië wei hjirhinne skood binne.

Libbenswize
De hunebêdbouwers wenje yn boerepleatsen fan hout en liem, brûke houten en stiennen ark en meitsje potten fan klaai om foarrieden yn te bewarjen. Sokke potten sitte ek by de grêfgeskinken dy’t se oan de ferstoarnen meijouwe. Fanwegen harren foarm neame archeologen dy ‘trachterbekers’. Wy kinne de libbenswize fan de hunebêdbouwers rekonstruearje op basis fan boaiemfynsten dy’t yn en om de hunebêden dien wurde. Mar it is noch altyd net hielendal dúdlik hoe’t dy minsken it klearspylje om stiennen fan soms wol tweintichtûzen kilo fan ’e grûn te krijen. Wierskynlik meitsje se fan ierde in soarte fan oprit en brûke se rûne beamstamkes om de stiennen oerhinne rôlje te litten. As de stiennen teplak lizze, wurdt de grûn der ûnderwei groeven, sadat der in grêfkeamer ûntstiet.

Utfiningen
De hunebêden passe yn in lange perioade fan prehistoaryske ûntdekkingen en útfiningen dy’t fan grutte ynfloed west ha op de ûntwikkeling fan Europa. Fan 3000 foar Kristus ôf begjinne minsken foar it earst op gruttere skaal metaal te brûken: goud, koper en brûns. Der ûntsteane hannelsnetwurken troch hiel Europa om oan metalen foarwerpen te kommen. Groepen migranten út it notiidske Oekraïne en Ruslân komme dizze kant út en nimme útfiningen lykas it tsjil en de wein mei. En ek harren taal, dy’t de basis foarmet foar de grutste talefamylje fan ’e wrâld, de Yndo-Europeeske talen. Sawol yn de talen dy’t yn Europa sprutsen wurde as yn it hjoeddeiske DNA fan Europeanen en Nederlanners is dy migraasjeweach noch werom te sjen.

Monumint
Yn Drinte binne 52 hunebêden bewarre bleaun, yn Grinslân twa. Der moatte lykwols folle mear west ha. Troch de iuwen hinne binne der in soad hunebêden ferdwûn om’t de stiennen bygelyks as boumateriaal brûkt waarden. Fan de santjinde iuw ôf ûntstiet der mear oandacht foar de wearde fan de hunebêden. Dat liedt yn 1734 ta in monumintewet, dy’t foarkomme moat dat de hunebêden fernield wurde.

Wat zijn hunebedden?

In Drenthe en Groningen staan de oudste gebouwen van Nederland: hunebedden. Een hunebed is een stenen begraafplaats. Ze zijn meer dan 5000 jaar oud! Archeologen hebben veel opgravingen gedaan bij hunebedden. Daardoor zijn we steeds meer te weten gekomen over hunebedden.
Jagers en verzamelaars

Heel vroeger, nog voor de tijd van de hunebedbouwers, leefden de mensen niet op één vaste plek. Ze trokken rond op zoek naar voedsel en jaagden op dieren. Ze woonden in tenten, want die kun je makkelijk afbreken en meenemen. Omdat deze mensen leefden van de jacht en het verzamelen van voedsel, noemen we ze 'jagers en verzamelaars'.

De hunebedbouwers waren een van de eerste groepen mensen die wel een vaste plek kozen om te wonen. Ze woonden bij elkaar in kleine dorpjes. Hun huizen maakten ze van hout, leem en stro. Rondom hun huis verbouwden ze erwten, linzen en graan. Ze aten ook vlees. En de geiten zorgden voor de melk. Als er een belangrijk iemand uit het dorp overleed, werd hij vlakbij het dorp begraven: in een hunebed!
Het Trechterbekervolk

Deze pot komt uit de tijd van de Hunebedbouwers. Zij gebruikten zulke potten heel veel, bijvoorbeeld om eten in te bewaren. De pot lijkt een beetje op een trechter. Daarom noemen we de hunebedbouwers ook wel het 'Trechterbekervolk'.

We weten maar heel weinig over het Trechterbekervolk. Dat komt doordat zij niks opschreven. Het alfabet was hier nog niet bekend. Alles wat we over hen weten, komt door opgravingen van archeologen. Zij hebben de trechterbekers gevonden. 'Trechterbekervolk' is een naam die mensen later bedacht hebben.
Hoe werden hunebedden gebouwd?

Hoe de hunebedbouwers de stenen van de grond kregen en zelfs stapelden weten we niet precies. Machines waren er nog niet en de grootste stenen wegen wel 20.000 kilo!
Zwerfkeien uit de IJstijd

Hunebedden zijn gemaakt van enorme stenen. Maar hoe zijn die stenen hier eigenlijk terecht gekomen?

Lang voor de tijd van de hunebedbouwers was de helft van Nederland helemaal bedekt met ijs. Van Groningen tot aan Utrecht lag er een dikke laag ijs over ons land. Net zoals Groenland dat nu nog heeft, bijvoorbeeld. Die tijd noemen we de IJstijd.
Het was op de hele wereld heel erg koud. Het ijs op de Noordpool werd langzaam naar het Zuiden geduwd. Het schoof over Zweden, over Noorwegen, over Denemarken en toen ook over Nederland. Stenen die het ijs onderweg tegenkwam, zijn in het ijs mee naar Nederland gekomen. Toen het ijs weer smolt, zijn de stenen blijven liggen. Dat zijn de grote stenen waarmee de hunebedden zijn gebouwd. We noemen die stenen daarom ook wel zwerfkeien: ze zijn vanuit het Noorden helemaal hierheen gezworven.
Hunebedden te koop

Er zijn nu in Nederland nog iets meer dan vijftig hunebedden. Niet één hunebed is helemaal compleet. Op de plaat kun je zien hoe een hunebed er eigenlijk uitzag: bedekt met aarde en gras.

Bij alle hunebedden zijn wel één of meer stenen weggehaald. En er zijn zelfs nog veel meer hunebedden geweest. Die zijn intussen allemaal afgebroken. In de negentiende eeuw hebben mensen de stenen van hunebedden gebruikt om bijvoorbeeld een gebouw te bouwen. Of om een dijk te maken. Dat ging lekker snel, met zulke grote stenen. Je kon hunebedden toen gewoon kopen!
In die tijd zijn er veel hunebedden afgebroken. Daarom besloot de regering dat de hunebedden niet verder afgebroken mogen worden. De hunebedden die er nu nog staan, moeten blijven zoals ze zijn.
Stonehenge

Nederland is niet het enige land waar hele oude bouwwerken staan. Dit is Stonehenge, het staat in Engeland. Het is een cirkel van grote stenen die rechtop staan. Het lijkt een klein beetje op een hunebed, maar je ziet dat het anders is. Niemand weet precies waar Stonehenge voor gebouwd is; waarschijnlijk was het een soort reusachtige zonnewijzer.

In andere landen van Europa zijn ook echte hunebedden gevonden. Het Trechterbekervolk woonde verspreid over Europa. Overal waar ze woonden, maakten ze hunebedden. Daardoor zijn er hunebedden in veel verschillende landen: in Zweden, Duitsland, Frankrijk en Polen bijvoorbeeld.