De Hânze

Gearwurkjen leannet

Swolle, Kampen, Zutphen en Dimter groeie yn ’e lette midsiuwen út ta foarname hannelsstêden. Se binne lid fan ’e Hânze: earst in gearwurkingsferbân fan keaplju en fan 1356 ôf ek in hannelsnetwurk fan stêden. Dat is geunstich foar it útwreidzjen en beskermjen fan de eigen hannelsaktiviteiten. Yn ’e sechstjinde iuw falt it Hânzeferbûn útinoar.

Periode
Tijd van steden en staten

Hannelsferbûn
Tusken de tolfde en sechstjinde iuw ûntwikkelet in tal Nederlânske stêden, benammen yn it easten fan it lân, him ta wichtige en bloeiende hannelssintra. Se tankje har posysje oan harren lidmaatskip fan it Hânzeferbûn. De Hânze is oarspronklik in gearwurkingsferbân tusken keaplju út ferskate stêden dy’t deselde produkten ferhannelje. Troch gear te wurkjen kinne sy de kosten drukke, mei-inoar en dêrom feiliger reizgje, op gruttere skaal ynkeapje of ferkeapje en har as groep fersette tsjin besluten fan machtige lânshearen.

In 1356 wurdt yn in gearkomste yn Lübeck, in stêd yn it hjoeddeiske Dútslân, besletten dat de Hânze ek in belangemienskip fan ’e stêden wurdt en net allinnich mar fan ’e hannelers. De Hânze groeit út ta in machtich netwurk fan hannelsstêden yn it gebiet dat oan de Noardsee en de Eastsee grinzet. Dêrbinnen probearret it safolle mooglik problemen foar de hannel op te lossen. It Hânzenetwurk driuwt ek hannel mei partners bûten syn gebiet, bygelyks mei Londen en mei Spaanske stêden.

Groei en bloei
De hannel yn produkten lykas sâlt, granen, fisk, hout, wyn, bier, bistefellen en lekken bloeit. It ferfier giet foar in grut part oer see en oer rivieren, mei koggeskippen fan fyftjin oant tritich meter lang. De stêden groeie en bloeie, fersterkje har stedsmuorren, wreidzje har havens út en wurde opkreaze mei keapmanshuzen, pakhuzen en kantoaren. De rykdom fan ’e Hânze is noch dúdlik te sjen yn ’e earder neamde Iselstêden, mar ek yn lytsere Hânzestêden lykas Starum, Hasselt, Tiel en Doesburg.

Selsbetrouwen
It selsbetrouwen fan de Hânzestêden groeit. Om ’e hannel oer lân te befoarderjen lit it Kamper stedsbestjoer yn 1448 in brêge oer de Isel bouwe, sûnder tastimming te freegjen oan de biskop, dy’t dêr de lânshear is. Yn fiif moanne tiid leit der in nije brêge. It brêgejild dat elk foarbygeand skip betelje moat, bedarret yn ’e stedskas.

Dimter en oare Hânzestêden om Isel en Ryn hinne protestearje. Se wolle in frije trochfeart oer de Isel ha en kleie sels by de baas fan ’e biskop: keizer Frederik III fan it Dútske Ryk. Dy stjoert de stêd in brief wêryn’t er gebiedt de brêge ôf te brekken. Mar Kampen wegeret. Keizer en biskop litte it derby sitte en de brêge bliuwt lizzen.

Memmenegoasje
Ek foar net-Hânzestêden lykas Amsterdam is de hannel op ’e Eastsee fan grut belang. Dêr leit de basis fan ’e ekonomyske bloei. Amsterdam hannelet foaral yn bulkguod lykas graan en hout, mar moat dus konkurrearje mei de stêden oan ’e Isel. Yn ’e rin fan ’e sechstjinde iuw nimt de macht fan ’e Hânze ôf. Hollân wurdt ekonomysk hieltyd sterker ta skea fan de Iselstêden, dy’t lêst fan fersâning fan ’e rivier krije. Pas nei de fal fan Antwerpen, yn 1585, wurdt Amsterdam in echt belangryk hannelssintrum.

De Nederlânske hannel rekket hieltyd mear op ’e wrâldseeën oriïntearre. Mar de hannel op ’e Eastsee bliuwt oant let yn ’e santjinde iuw sa belangryk foar de ekonomy en itensfoarsjenning hjir, dat se ‘memmenegoasje’ neamd wurdt: mem fan alle hannel.

De Hanze

Dit middeleeuwse koggeschip heeft een rood-witte wimpel in top. Daaraan kon je zien dat het een Hanzeschip was. De Hanze was sinds 1356 een verbond van Noord-Europese steden die handel met elkaar dreven. Op de kaart kun je zien hoeveel steden er lid waren van de Hanze. En welke handelsroutes er over land en zee gebruikt werden.
Koggeschip

Dit is een middeleeuws koggeschip. De kogge was het eerste grote en zeewaardige schip dat in Nederland gebruikt werd: het was 15 tot 30 meter lang en in het laadruim pasten wel 200 grote tonnen met spullen. Kooplieden voeren ermee over alle Europese zeeën: over de Noordzee naar Engeland en over de Oostzee tot in Rusland.
Handelaren

De Hanze begon als een groep handelaren die samenwerkten. Ze woonden in verschillende steden en handelden in dezelfde producten. Door samen te werken konden zij goedkoper werken en met elkaar veiliger reizen. Ze konden veel producten tegelijk kopen of verkopen. Dat was extra voordelig!
Tonnen met handelswaar

Hanzekooplieden handelden vooral in zout, graan, vis, hout, wijn, bier, dierenhuiden en linnen. Veel van die spullen werden in grote tonnen gestopt. Zo waren de dure spullen veilig verpakt en konden ze gemakkelijk verplaatst worden. In het laadruim van een koggeschip pasten wel 200 tonnen.
Soldaten aan boord

Omdat de Hanzeschepen zoveel mooie en dure spullen tegelijk konden vervoeren, waren ze een geliefd doelwit van piraten. Als die een Hanzeschip konden kapen, waren ze in één klap schatrijk! Daarom voeren er altijd soldaten op de koggen mee, die het schip konden verdedigen als het aangevallen werd.
Aan de IJssel

Hanzesteden lagen bijna altijd aan het water: daar konden de koggeschepen gemakkelijk afmeren en hun handelswaren laden en lossen. In Nederland liggen de belangrijkste Hanzesteden aan de rivier de IJssel. In Zutphen, Deventer, Zwolle en (op de foto) Kampen kun je het rijke Hanze-verleden nog altijd opsnuiven.
Hanzestad Kampen

Dit is de stadspoort van Kampen. Kampen was dankzij de Hanze tot aan het einde van de Middeleeuwen een van de rijkste en machtigste steden van Europa. Dat kun je nog altijd goed zien aan de mooie huizen en de resten van de hoge muren rond de stad bijvoorbeeld.
Hijskraan

Tegenwoordig worden schepen met grote hijskranen geladen en gelost. Maar ook in de Middeleeuwen waren er al hijskranen. Ze waren van hout. Ze werden niet door motoren aangedreven, maar door menskracht! Sterke mannen liepen als cavia's in een tredmolen heen en weer om de zware spullen op te kunnen tillen en weer te laten zakken.