Erasmus

In krityske tinker yn Europa

Desiderius Erasmus is in krityske geast én in fermoedsoener. Fierwei it bekendste wurk fan dy ynfloedrike humanist is Lof der Zotheid, wêryn’t er de spot driuwt mei de Roomsk-Katolike Tsjerke. Mar as de protestanten har ôfskiede bliuwt Erasmus him ynsetten foar tsjerklike herfoarming fan binnen út.

Periode
Tijd van steden en staten

Desiderius Erasmus wurdt om 1469 hinne berne as soan fan in net-troude pryster en syn húshâldster. Nei in jeugd lâns ferskate kostskoallen bedarret er yn Parys, dêr’t er teology begjint te studearjen. Erasmus is hiel goed yn Latyn en Gryksk en wit in soad fan de klassike âldheid. Al yn syn eigen tiid wurdt er beskôge as in grut gelearde.

Humanisme
Erasmus is in foaroansteande humanist. Yn it humanisme stiet it mins-wêzen sintraal. As mins moatst selsbewust, mei in soad soarch en oandacht, neitinke oer de omgong mei dysels en dyn omjouwing. Op syn reizen troch Europa leart Erasmus oare ferneamde humanisten kennen. Fia in grut brievenetwurk ûnderhâldt er kontakt mei harren, ûnder wa de Ingelske humanist, filosoof en steatsman Thomas More.

Erasmus publisearret ferskillende teologyske en humanistyske boeken foar in brede lêzersgroep. Tanksij de noch jonge boekdrukkeunst, útfûn om 1450 hinne, wurdt dy doelgroep ek berikt. Boeken drukke kostet folle minder tiid en jild as boeken oerskriuwe mei de hân. Syn bekendste boek wurdt Lof der Zotheid út 1509, wêryn’t er de gek hat mei minne minsklike eigenskippen lykas gjirrichheid, idelens en machtsbegearte. Erasmus jout sa op in satiryske wize kommentaar op ’e machthawwers yn tsjerke en wrâld. Dat is net sûnder risiko, want de tsjerke bestraft krityk. Mar Erasmus omsylt dat probleem troch it personaazje ‘Zotheid’ as ferteller optrede te litten en sa de minsken in spegel foar te hâlden.

Bibelkrityk
Humanisten binne kristen én tekstleafhawwer. Erasmus fynt de Latynske Bibeloersetting dy’t yn de tsjerke brûkt wurdt net sekuer en dúdlik genôch. It twadde diel, it Nije Testamint, set er op ’e nij oer út it Gryksk yn it Latyn. Erasmus fynt Bibelkennis foar minsken hiel belangryk. De tsjerke is dêr net bliid mei. Benammen geastliken hawwe kennis fan ’e teksten en drage dy oan oaren oer. Erasmus wol dat elkenien it geloof ûnderfine kin, en hopet dat alle minsken oait fertroud reitsje mei de Bibel.

Yn Erasmus syn libben fynt der in spjalting yn ’e Roomsk-Katolike Tsjerke plak. Tsjerkherfoarmer Maarten Luther (1483-1546) – dy’t foar syn eigen Bibeloersetting gebrûk makket fan Erasmus syn oersetting – hat de haadrol yn ’e Reformaasje. Erasmus hat wol krityk op de Tsjerke, mar hy giet net sa fier as Luther. Erasmus is net ree om mei de Roomsk-Katolike Tsjerke te brekken. Hy pleitet derfoar mieningsferskillen mei sûn ferstân te oerbrêgjen. Sa lit er him sjen as in echte humanist. Mar dat er gjin partij kieze wol, komt him op krityk út beide kampen wei te stean.

Ynspiraasjeboarne
Yn ’e simmer fan 1536 stjert Erasmus yn it wenhûs fan syn drukker Froben yn Basel. Erasmus neamt him by syn libben graach ‘Desiderius Erasmus fan Rotterdam’. Rotterdam hat altyd grutsk op syn ferneamde stedsgenoat west. Al yn 1549 krijt er in stânbyld en ûnderwilens binne ek de Erasmus Universiteit en de Erasmusbrêge nei him ferneamd. Ek dêrbûten libbet syn namme troch: miljoenen studinten yn Europa binne fia it Erasmusprogramma op útwikseling gien.

Erasmus uit Rotterdam

Erasmus wordt rond 1466 in Rotterdam geboren als zoon van een ongetrouwde priester en zijn huishoudster: een schandaal in die tijd. Maar Erasmus wordt een van de beroemdste geleerden van Europa. Kort na zijn dood in 1536 maakt Rotterdam een houten standbeeld voor hem. Een bronzen opvolger, gemaakt in 1622, staat er nog altijd.
Erasmus schreef 'Lof der Zotheid'

In zijn bekendste boek, Lof der zotheid, spot Erasmus met de slechte eigenschappen van mensen. Ze zijn hebberig, gierig, ijdel en nemen zichzelf veel te serieus. Dat geldt ook voor bestuurders van de wereld en voor leiders van de kerk. Door net te doen alsof een zot het verhaal vertelt, probeert Erasmus te voorkomen dat iedereen boos op hem wordt.
Erasmus verzamelde spreekwoorden

Een spreekwoord is een korte uitspraak die een waarheid of wijsheid bevat. Erasmus verzamelde er meer dan 4600. Met je hoofd tegen de muur lopen, bijvoorbeeld. Of tot de tanden gewapend zijn. Of De kat de bel aanbinden. In 1559 maakte Pieter Bruegel een schilderij met deze drie spreekwoorden en nog veel meer andere. Kun je ze ontdekken?
Erasmus wist hoe het hoorde

Herken je deze jongen? Zijn moeder Beatrix zal hem vast verteld hebben, dat je niet in moet gapen als er foto's gemaakt worden. Dat is tegen de etiquette! Erasmus schreef in 1530 ook al een boekje met tips over hoe jongeren zich horen te gedragen. Erasmus' etiquetteboekje werd in één jaar wel 12 keer herdrukt. Het was dus erg populair. Vast alleen bij ouders...
Erasmus maakte een Bijbelvertaling

In de Middeleeuwen was er alleen een bijbel in de Latijnse taal. Erasmus had daar kritiek op. Hij vond de Latijnse vertaling niet goed genoeg. En hij vond dat ook gewone mensen de bijbel moesten kunnen lezen. Erasmus maakte een nieuwe vertaling in het Latijn, die daarna ook in het Duits en Nederlands werden vertaald. Toen kon iedereen de bijbel lezen.
Erasmus was een humanist

Erasmus was een van de eerste humanisten. Een humanist vindt dat je goed moet nadenken over hoe je met mensen, de wereld en jezelf omgaat: altijd met zorg en aandacht. Dat was toen een nieuwe manier van denken. Deze tekening van Leonardo da Vinci uit 1490 wordt vaak gebruikt als symbool van het humanisme: de mens staat in het middelpunt.
Erasmus' boeken werden gedrukt

In de Middeleeuwen werd elk boek met de hand overgeschreven. Boeken waren zeldzaam en duur. Dat veranderde in de tijd van Erasmus: rond 1450 werd de boekdrukkunst uitgevonden. Met een drukpers konden boeken sneller en goedkoper worden gemaakt. Daardoor konden veel mensen de gedrukte boeken van Erasmus kopen en lezen.