De Earste Wrâldoarloch

Neutraal yn oarlochstiid

Fan 1914 oant 1918 hearsket oer de hiele wrâld ‘de Grutte Oarloch’. Miljoenen boargers en soldaten komme om it libben. Nederlân is neutraal, dus de grutste ferskrikkingen bliuwe de befolking besparre. Mar ek hjir binne de gefolgen fan de oarloch goed te fielen: flechtlingen streame it lân yn, iten wurdt krap en de wurkleasheid is heech.

Periode
Tijd van wereldoorlogen

Hoofdlijnen
Wie bestuurt er?

De Grutte Oarloch
De Earste Wrâldoarloch is de earste grutte oarloch dêr’t wrâldwiid miljoenen soldaten en boargers by belutsen reitsje. Yn dat konflikt steane de ‘sintralen’ (Dútslân, Eastenryk-Hongarije en it Ottomaanske Ryk) tsjinoer de ‘alliearden’ (Frankryk, Grut-Brittannië en Ruslân). It oarlochsfront beheint him net ta Europa, mar wreidet him út oant yn Afrika, Azië en it Midden-Easten. Oan de oarloch dogge ek lannen mei in protte koloanjes mei. Dêrtroch wurde soldaten út de hiele wrâld oproppen om mei te fjochtsjen.

De gefjochten yn Frankryk en België wurde foaral fierd út de beruchte loopgraven wei, dy’t soldaten mar in bytsje beskutting biede. Se rinne grut gefaar as se de loopgraven ferlitte moatte om de fijân oan te fallen. Hûnderttûzenen soldaten ferlieze harren libben oan it front. As yn 1917 de Feriene Steaten oan harren kant stean geane, reitsje de alliearden oan ’e winnende hân. Yn novimber 1918 jouwe de sintralen belies. De oarloch kostet tsien miljoen soldaten en minstens tsien miljoen boargers it libben. De fersteuringen fan de oarloch fergrutsje mooglik de deadlikheid fan de Spaanske gryp-pandemy, dêr’t yn 1918 en 1919 oer de hiele wrâld 50 miljoen en yn Nederlân hast fjirtichtûzen minsken oan stjerre.

Neutraal
By it útbrekken fan de Earste Wrâldoarloch ferklearret Nederlân him fuortendaliks neutraal. Nederlân is mar in lyts lân en it kin militêr net tsjin buorlannen lykas Ingelân en Dútslân op. Boppedat is Nederlân bang om yn in oarloch syn koloanjes te ferliezen. Nederlân en ek België wolle dus neutraal bliuwe, sa’t se tsientallen jierren wienen. Dat slagget België net, want it Dútske leger falt it lân yn om fluch oprukke te kinnen nei Parys. Nederlân hat mear gelok en kin syn neutraliteit hanthavenje, krekt as bygelyks Denemarken, Spanje en Switserlân. Dat Nederlân úteinlik neutraal bliuwe kin, is foaral te tankjen oan it feit dat Ingelân en Dútslân dêr beide foardiel fan hawwe: Nederlân fungearret foar harren as in buffersône.

Neutraliteit blykt in posysje te wêzen dy’t lestich fol te hâlden is. Oan it begjin fan de oarloch flechtsje mear as in miljoen Belgen nei Nederlân. De flechtlingen wurde opfongen, ûnder mear yn tintekampen. Under harren binne in soad oarlochsfrijwilligers dy’t har oanslute wolle by de alliearden. De Dútsers lizze dêrnei in 332 kilometer lang stek mei deadlik skriktried oan tusken Nederlân en België. De ôfsetting komt bekend te stean as de ‘Dodendraad’.

Grut-Brittannië blokkearret de hannel mei Dútslân en ferbiedt Nederlân om ymportguod troch te ferkeapjen oan de Dútsers. De Dútsers besykje krekt safolle mooglik libbensmiddels en grûnstoffen út Nederlân te heljen. Trijehûndert Nederlânske skippen fergeane troch Britske minen en Dútske torpedo’s. De wurkleasheid groeit troch de krimp fan de ynternasjonale hannel. Iten wurdt krap en giet op de bon. Yn 1917 en 1918 plonderje wanhopige húsfroulju yn Amsterdam en Rotterdam itensfoarrieden.

Revolúsje
Tsjin ’e ein fan ’e oarloch hearsket yn ferskillende Europeeske lannen in revolúsjonêre stimming. Yn Ruslân wurdt de tsaar ôfset en fermoarde. Nei de oarloch flechtet de Dútske keizer nei Nederlân en wurdt Dútslân in republyk. Ek yn Nederlân wurdt de driging fan in revolúsje field, wat de regearing derta bringt om yngripende tasizzingen te dwaan om de politike ûnrêst del te bêdzjen, sa as de achtoerige wurkdei en it algemien kiesrjocht (1919).

De Eerste Wereldoorlog

Van 1914 tot 1918 woedt er in Europa een 'grote oorlog'. Later is deze oorlog de Eerste Wereldoorlog genoemd. In deze oorlog vechten de 'geallieerden' tegen de 'centralen'. De geallieerden zijn Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland en later ook Amerika. De centralen zijn Duitsland, Oostenrijk en Turkije.

De oorlog gaat uiteindelijk tussen 33 landen over de hele wereld. Vandaar ook de naam WERELDoorlog. De oorlog krijgt de naam Eerste Wereldoorlog als er in 1939 een tweede wereldoorlog uitbreekt.
Een oorlog in de loopgraven

Dit is een loopgraaf: een lange, smalle gang in de grond. De Eerste Wereldoorlog speelt zich vooral af in zulke loopgraven. Die zijn soms kilometers lang. De soldaten graven de loopgraven om zich te kunnen beschermen tegen de aanvallen van de vijand. Als de soldaten daar beschoten worden, kunnen ze er alleen maar het beste van hopen…

Het leven in een loopgraaf is verschrikkelijk. Je kunt er geen kant op. Je moet wachten in de modder en kou totdat geprobeerd wordt een stukje land te veroveren. Soms klinkt er een fluitje als teken dat de aanval gaat beginnen. Met honderden tegelijk wordt je dan gedwongen de loopgraaf uit te klimmen en richting de vijand te rennen. De meeste soldaten worden al na een paar meter neergeschoten of komen vast te zitten in het prikkeldraad. De rest trekt zich terug en er is geen centimeter land veroverd. De volgende dag begint het weer van vooraf aan.
Nieuwe wapens en technieken

Tijdens de Eerste Wereldoorlog worden er steeds nieuwe technieken ingezet om de vijand te verslaan. Prikkeldraad, tanks, vliegtuigen... het ene wapen is nog verschrikkelijker dan het andere! Maar het ergste nieuwe wapen is gifgas.
Gasmaskers tegen gifgas

Deze soldaten dragen een gasmasker. Hiermee beschermen ze zich tegen een gifgas-aanval van de vijand. Gifgas wordt tijdens de Eerste Wereldoorlog voor het eerst als wapen gebruikt.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog wordt er door Duitsland voor het eerst gifgas gebruikt. Niemand had vooraf gedacht dat je er in één keer zoveel soldaten mee dood kan maken. Honderden soldaten tegelijk sterven tijdens zo'n gifgas-aanval een verschrikkelijk pijnlijke dood.

Soms hebben de soldaten bij de loopgraven een kooitje staan met daarin een vogeltje. Als het vogeltje ineens dood gaat, dan komt dat waarschijnlijk door een gifgasaanval. Hopelijk is er dan nog net genoeg tijd om je gasmasker op te zetten. Dat voorkomt dat je het giftige gas inademt. De soldaten hebben een hekel aan deze maskers, want het ademen gaat lastig en helemaal veilig zijn ze niet.
Doden en gewonden

Dit is de militaire begraafplaats Lijssenthoek in het zuidoosten van België. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vallen er heel veel doden en gewonden. De doden worden meestal meteen achter het slagveld begraven. De gewonden worden zoveel mogelijk opgelapt zodat ze vervoerd kunnen worden naar een veldhospitaal.

In het veldhospitaal wordt dag en nacht keihard gewerkt om zoveel mogelijk levens te redden. Maar vaak komt de hulp te laat. De doden worden op een militaire begraafplaats begraven. In het Belgische Poperinge ligt bijvoorbeeld begraafplaats De Lijssenthoek. Die kun je nog steeds bezoeken.
In het begin worden de doden nog keurig netjes begraven. Maar later gaan er zo veel soldaten dood, dat ze gewoon vanuit een kruiwagen in een kuil gekieperd worden. De begraafplaatsen worden groter en groter.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog sterven er 10 miljoen soldaten en ook nog eens meer dan 7 miljoen burgers. Meer dan 17 miljoen doden... dat zijn meer mensen dan er nu in Nederland wonen.
Zie je de felrode klaprozen bij de graven? Dat was zo'n beetje het enige plantje dat op de bloederige slagvelden kans zag om te overleven. De klaproos (in het Engels: 'poppy') is het symbool van de Eerste Wereldoorlog geworden.
Nederland is neutraal

Dit zijn Belgische mensen die in de Eerste Wereldoorlog van België naar Nederland vluchten. Nederland is namelijk neutraal in deze oorlog. Neutraal-zijn betekent dat je geen partij kiest en dus ook niet mee vecht. Maar ons land merkt de ellende van de Wereldoorlog wel!

Het Nederlandse leger is voor de zekerheid opgeroepen en staat klaar om Nederland te verdedigen als dat nodig is. Ook de rest van het land merkte maar al te goed dat het om ons heen oorlog is. Grote aantallen Belgische vluchtelingen moeten in tentenkampen worden opgevangen. De werkloosheid groeit, want handelen met het buitenland is moeilijk geworden. Bovendien worden veel schepen die goederen vervoeren met torpedo's tot zinken gebracht.
Er is weinig voedsel en wat er is, gaat 'op de bon'. Dat betekent dat de regering bepaalt hoeveel ieder gezin krijgt. In 1917 en 1918 is de honger zo erg dat huisvrouwen de voedselvoorraden in Amsterdam en Rotterdam plunderen. Dat wordt het 'aardappeloproer' genoemd.
Ook België probeerde neutraal te blijven. Maar België moet wel aan de oorlog meedoen als de Duitsers in 1914 met hun leger dwars door het land trekken om Frankrijk te veroveren.
1917: Amerika doet ook mee

Vanaf 1917 doet ook Amerika mee aan de Eerste Wereldoorlog. Vanaf dat moment verandert er veel. Op deze poster wordt aan Amerikaanse mannen gevraagd om bij het leger te komen en mee te vechten in de oorlog.

In 1917 is de oorlog al drie jaar aan de gang. Al die tijd verschuiven de grenzen van het oorlogsgebied nauwelijks. Maar er sterven wel miljoenen soldaten en burgers door al het oorlogsgeweld.
In 1917 vallen Duitse duikboten een passagiersschip met Amerikanen aan. Nu gaat ook Amerika tegen Duitsland vechten. Amerika sluit zich aan bij de geallieerden: Rusland, Engeland en Frankrijk. Het lukt de Duitsers eerst nog om Rusland te verslaan. Maar in 1918 moet Duitsland het opgeven. Amerika, Frankrijk en Engeland zijn sterker. Duitsland en zijn bondgenoten geven zich over en de oorlog is voorbij.
De Vrede van Versailles

In 1918 lukt het de geallieerden eindelijk om Duitsland en zijn bondgenoten te verslaan. In het Franse Versailles wordt in 1919 officieel de vrede gesloten. Hier zie je het Verdrag van Versailles.

Na de oorlog organiseren Amerika, Engeland en Frankrijk een vergadering in Versailles (Frankrijk). Alle belangrijke leiders mogen mee vergaderen in Versailles, behalve die van Duitsland. De landen vinden dat Duitsland de meeste schuld heeft aan de oorlog. Tijdens de vergadering in Versailles sluiten de landen een verdrag waarin over de toekomst van Duitsland besloten wordt. In dit Verdrag van Versailles staat dat Duitsland streng gestraft moet worden. Duitsland krijgt de volgende straf:
- Duitsland moet gebieden teruggeven aan Frankrijk.
- Duitsland mag geen echt leger meer hebben.
- Duitsland moet Engeland en Frankrijk veel geld betalen.
Veel Duitsers zijn kwaad over de manier waarop ze na de oorlog door de overwinnaars behandeld worden. Dat is één van de redenen waarom de partij van Hitler zo snel kan groeien en er twintig jaar later een tweede wereldoorlog uitbreekt.