De Atlas Maior fan Blaeu

De wrâld yn kaart

Europeeske seefarders en ûntdekkingsreizgers bringe fan de sechstjinde iuw ôf in soad ûnbekende gebieten yn kaart. Yn ’e bloeiende Republyk is der grutte fraach nei lúkse en detaillearre wrâldkaarten, sa’t heit en soan Blaeu dy meitsje. De ferneamde Atlas Maior út 1662 is it pronkstik.

Periode
Tijd van regenten en vorsten

Kaartemakkers
Wrâldferneamd binne de atlassen en kaarten dy’t yn ’e santjinde iuw printe binne yn it bedriuw fan ’e famylje Blaeu yn Amsterdam. Keningen, tsaren en oare grutten fan ’e ierde, allegear wolle se in moai útjûne atlas of fraaie globe fan Blaeu. Se steane symboal foar rykdom en kennis, in populêre kombinaasje.

Willem Janszoon Blaeu (1571-1638), soan fan in hjerringkeapman, lit him yn Denemarken by de ferneamde Deenske astronoom Tycho Brahe ûnderrjochtsje yn ’e navigaasjekunde en wurdt oplaat ta ynstrumint- en globemakker. Werom yn Amsterdam fêstiget er in eigen drukkerij en útjouwerij dêr’t er globes en letter kaarten makket. Fan syn alderearste printe kaarten út 1605 ôf falt Blaeu op troch kwaliteit en syn fernijende oanpak. Hy giet der net sels op út om mjittingen te dwaan, mar ûntwerpt syn kaarten op basis fan besteand kaartmateriaal, oanfolle mei kennis dy’t er ûntlient oan skipssjoernaals, reisferslaggen en gesprekken met seelju. Mei syn kaarten en atlassen krijt Blaeu in ynternasjonale reputaasje.

Nei syn dea nimt syn soan Joan (1599?-1673) it bedriuw oer. Hy bringt it famyljebedriuw ta noch gruttere bloei. Tachtich wurknimmers hâlde fyftjin drukparsen draaiende. In flink oantal froulju en bern fertsjinnet jild mei it ynkleurjen fan ’e kaarten.

Reiskaarten
De kaarten fan Blaeu steane yn in lange tradysje. De âldst bekende kaarten, makke yn it âlde Sina en it Midden-Easten, hawwe in kadasterfunksje: se lizze grûnbesit fêst. Fan de Grykske en Romeinske tiid ôf binne der kaarten dy’t sjen litte hoe’t de wrâld derút sjocht. De earste seekaarten stamje út de trettjinde iuw. De útfining fan it kompas soarget derfoar dat skippen net langer sicht op ’e kust hoege te hâlden om har oriïntearje te kinnen.

De Spanjerts en de Portugezen binne de earste Europeanen dy’t de oseanen oerstekke en yn kaart bringe. Goede kaarten meitsje it ferskil yn oarloggen of by it feroverjen fan nije gebieten. De rûte nei Azië lâns Súd-Afrika is lang en útputtend. It leannet dan ek de muoite om in fluggere rûte te finen. Ut de jonge Republyk wei wurdt Willem Barentsz op ’en paad stjoerd om lâns de Poalsirkel in noardlike trochwei te sykjen. Syn besykjen strânet yn 1596 yn it iis by Nova Zembla, mar smyt wol in soad nije ynformaasje op dêr’t de kaartemakker mei oan ’e slach kin.

Atlas Maior
Joan Blaeu bringt tal fan nije kaarten en atlassen út, dêrûnder de ferneamde Atlas Maior, dy’t fan 1662 ôf yn ferskillende edysjes en talen op ’e merk brocht wurdt. Mei hast seishûndert kaarten en in pear tûzen siden beskriuwingen bringt dy meardielige atlas de doe bekende wrâld yn kaart. De Atlas lit sjen hoe’t de kennis fan ’e wrâld troch ûntdekkingsreizen en hannelskontakten tanommen is. De Republyk hat yn ’e tiid fan Blaeu de measte deskundigens op dat gebiet, al wurdt har kennis al gau troch kaartemakkers yn oare lannen oernommen.

De Atlas is it djoerste meardielige boek fan ’e santjinde iuw. Net-kleure kostet er 350 gûne, mear as it jierynkommen fan in ambachtsman yn dy tiid. De ynkleure ferzje is noch ris hûndert gûne djoerder. De kaarten sels binne prachtich útfierd, mar selden orizjineel. Sy binne faak al earder útjûn, soms ferâldere en yn ’e regel net hielendal korrekt. De wurdearring foar de Atlas is der net minder om. Blaeu bringt mei syn Atlas Maior de wrâld binnen hânberik, yn ’e moaist tinkbere útfiering.

Gek op kaarten!

Nederlanders zijn gek op kaarten. Nergens ter wereld worden zoveel land- en zeekaarten gekocht als in ons land. Dat begon al zo'n vierhonderd jaar gelden. Amsterdam was toen het centrum van de wereldhandel. Vanuit Amsterdam vertrokken duizenden schepen naar alle hoeken van de wereld.

Handelaars en ontdekkingsreizigers hadden goede kaarten nodig voor hun verre reizen. Maar ook 'thuisblijvers' waren nieuwsgierig naar hoe de rest van de wereld eruit zag.

Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw waren 'caertschrijvers' (kaartenmakers) in bijvoorbeeld Enkhuizen en Edam al op zoek naar geschikte kaarten. Ze gebruikten er buitenlandse voorbeelden voor.

Kaarten tekenen was een nauwkeurig karwei. Zo goed mogelijk werden de verschillende gegevens in kaart gebracht. En als de gegevens nog niet bekend waren, bleef er een stuk wit. 'Terra Incognita' schreef men dan: onbekend land!
Willem Janszoon Blaeu

Dit is Willem Janszoon Blaeu. Hij leefde van 1571 tot 1638. Willem had veel interesse in wetenschap. Hij ging in de leer bij een beroemde Deense sterrenkundige. Toen hij weer terug in Nederland was begon hij in Amsterdam zijn eigen drukkerij in kaarten en atlassen. Zijn kaarten waren opvallend mooi en al snel erg populair!
Joan Blaeu

De man op dit deftige portret is Joan Blaeu. Hij leefde van 1596 tot 1673. Van zijn vader, Willem Janszoon Blaeu, erfde hij het bedrijf in kaarten en atlassen. Hij maakte het bedrijf nog groter dan het al was. Joan bracht heel veel nieuwe kaarten en atlassen uit. De beroemdste daarvan is de Atlas Maior uit 1662.
Atlas Maior

De mooiste, dikste en duurste atlas ter wereld is de Atlas Major uit 1662. Het is een echt kunstwerk van de firma Blaeu uit Amsterdam. De Atlas Major telt maar liefst elf delen, en er staan wel zeshonderd prachtig versierde land- en zeekaarten in. Ze zijn allemaal met de hand ingekleurd. Wat een werk moet dat geweest zijn!

Naast kaarten vind je in de Atlas Maior ook duizenden bladzijden met informatie over de verschillende landen van de wereld. Bijvoorbeeld over welke mensen er wonen, welke godsdiensten zij hebben, welke dieren er leven.

De Atlas Maior bracht de hele wereld zoals de mensen hem toen kenden in kaart. Met deze atlas had je de wereld binnen handbereik. Nog niet eerder kon je thuis op de bank zo uitgebreid met de wereld kennismaken.

Alleen de allerrijkste mensen konden deze luxe atlas betalen.
Logboek

Deze tekening van Nieuw-Zeeland is in 1642 gemaakt door Isaac Gilsemans. Familie Blaeu ging niet zelf op reis om de wereld in kaart te brengen. Dat zou veel te veel tijd hebben gekost. Ze verzamelden de beste kaarten die er al waren en lazen de logboeken en reisverslagen van reizigers. Met die informatie maakten ze nieuwe, mooiere kaarten.

De meeste schepen hadden tekenaars aan boord. Isaac Gilsemans was zo'n tekenaar. Als handelsman en tekenaar voer hij mee op het schip van ontdekkingsreiziger Abel Tasman.

Toen Abel Tasman Nieuw-Zeeland ontdekte, maakt Isaac Gilsemans daar deze tekening van een baai in Nieuw Zeeland.

Op de achtergrond van de tekening heeft Isaac Gilsemans een stuk kust getekend. Hij heeft het nauwkeurig in kaart gebracht.

Op de voorgrond zie je een bootje met Maori's. Dat zijn de mensen die al in Nieuw-Zeeland woonden toen Abel Tasman het ontdekte.

De familie Blaeu gebruikte de informatie op dit soort tekeningen, samen met de informatie uit de logboeken en de gesprekken die ze voerden met reizigers, voor hun kaarten en atlassen.
Globes

Deze globe is gemaakt door Joan Blaeu. Een globe (of wereldbol) is een bol met de afbeelding van de aarde. Op een globe kloppen de verhoudingen in grootte, vorm en afstand tussen de landen precies. Dat is met een platte kaart niet mogelijk. Probeer maar eens de schil van een halve geperste sinaasappel plat te drukken: er ontstaan scheuren en inkepingen.

Joan Blaeu maakte de globe na 1644. Dat weten we omdat er stukken kustlijn van Australië opstaan die de ontdekkingsreiziger Abel Tasman in 1644 ontdekte.

Maar als je goed kijkt zie je dat er op de globe ook nog veel lege plekken zijn. Dat zijn stukken land die nog niet ontdekt waren op het moment dat de globe gemaakt werd.
Drukpers

De allereerste gedrukte kaarten van de familie Blaeu vielen al meteen op door de hoge kwaliteit. Ze werden gedrukt met houten drukpersen. Dankzij de persen konden de kaarten in snel tempo gedrukt worden. Dit model van een drukpers lijkt erg op de drukpersen die in de werkplaatsen van de familie Blaeu hebben gestaan.

De familie Blaeu had wel twee werkplaatsen en vijftien van deze drukpersen. Er waren tachtig mensen in dienst om de vijftien drukpersen draaiend te houden. Daarnaast waren er een heleboel vrouwen en kinderen die geld verdienden met het inkleuren van de kaarten. En tot slot was er nog de winkel.

Een van de werkplaatsen van de familie Blaeu werd in 1672 verwoest door brand. Het vroor zo hard dat de brandspuiten allemaal bevroren. De brand werd steeds erger! Er was geen redden meer aan. Alles ging verloren: prenten, boeken, papier, gereedschap en ook de drukpersen.

De familie Blaeu was zo beroemd dat de brand wereldnieuws was. Omdat de familie nóg een werkplaats en de winkel had, was gelukkig niet alles zomaar in een keer verdwenen. Maar de schade van de brand was ongeveer 380.000 gulden. Dat bedrag is nu tientallen miljoenen euro's waard!
Om mee te pronken!

Rijke burgers wilden graag een atlas hebben. Ze waren nieuwsgierig naar hoe de wereld eruit zag. Ze gaven veel geld uit aan mooie, dure atlassen of prachtig gemaakte wereldbollen. Met een mooie atlas kon je pronken! Zie je hoe luxe deze Atlas Maior is? De elf delen zijn in wit leer ingebonden en opgeborgen in een duur kastje.

Voor de meest simpele uitgave van de Atlas Maior moest je 250 gulden betalen. 250 gulden is nu ongeveer 20.000 euro waard. Daar moest iemand met een gemiddeld inkomen een jaar voor werken! Geen wonder dus dat er maar driehonderd exemplaren van de Atlas Maior gemaakt zijn.
De VOC

In de 'Gouden Eeuw' was Amsterdam het centrum van de wereldhandel. Nederlandse schepen van de VOC voeren met hun handelswaar over alle grote wereldzeeën. Hier zie je zo'n schip van de VOC. Handelaren en zeevaarders hadden goede kaarten nodig voor hun lange reizen. Daarnaast zorgde uitvinding zoals het kompas, de hemelglobe en de verrekijker dat schepen beter hun weg konden vinden op zee.

De VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) werd in 1602 opgericht. De VOC was een vereniging van handelaren die spullen kochten in Azië. De VOC had, als enige in Nederland, het recht om handel te drijven in Azië. In naam van Nederland mocht de VOC verdragen sluiten en oorlogen beginnen. Ze mocht zelfs regeren over de gebieden die ze veroverde.

Ook Willem Janszoon Blaeu werkte voor de VOC: in 1633 werd hij aangesteld als kaartenmaker van de VOC. Bovendien werd hij examinator voor VOC-stuurlieden: mensen die als stuurman voor de VOC wilden gaan werken, moesten bij hem examen doen in het kaartlezen en navigeren.