Anton de Kom

Striid tsjin rasisme en kolonialisme

Anton de Kom is een Surinaamske antykoloniale skriuwer, aktivist en fersetsheld. Yn 1934 publisearret er syn boek Wij slaven van Suriname, in oanklacht tsjin rasisme, útrûpeling en koloniale oerhearsking. Noch altyd wurdt syn boek in protte lêzen, om’t it de koloniale machtsstruktueren ynsichtlik makket foar in grut publyk.

Periode
Tijd van wereldoorlogen

Suriname
Anton de Kom wurdt berne yn Paramaribo, de haadstêd fan Suriname, op dat stuit in koloanje fan Nederlân. Syn heit waard flak foar de ôfskaffing fan de slavernij yn 1863 berne as slaaf op de plantaazje Molhoop. Anton hellet syn boekhâlddiploma yn Suriname, mar hy kin troch it rasistyske belied gjin goede baan krije. Hy reizget nei Nederlân yn ’e hoop dêr mear gelok te hawwen.

Nederlân
Yn 1921 komt De Kom yn Nederlân oan. Yn Den Haach fynt er in baan by in hanneler yn kofje en tee. Dêr leart er Petronella Borsboom kennen. Yn 1926 trouwe se. Sa’n mingd houlik wurdt yn dy tiid noch as ûngewoan beskôge yn it yn haadsaak wite Nederlân. Anton en Nel krije fjouwer bern.

Neist syn wurk ûntwikkelet er him ta skriuwer en dichter. Ut ûnfrede oer dat der yn Nederlân sa’n bytsje bekend is oer de skiednis fan Suriname en it slavernijferline jout er dêr lêzingen oer. Ynspirearre troch de striid tsjin rasisme yn de Feriene Steaten en de gelikensensidealen fan kommunistyske organisaasjes yn Nederlân publisearret er krityske politike artikels. Hy krijt kommunistyske freonen en fielt him besibbe oan Yndonezyske studinten dy’t de ûnôfhinklikheid fan Nederlânsk-Yndië neistribje.

As syn mem ein 1932 op stjerren leit, giet er mei syn gesin nei Suriname. Dêr giet er troch mei syn politike aktiviteiten. Syn lêzingen wurde troch de autoriteiten ferbean. Hy rjochtet in advysburo op. In soad Surinamers mei ferskillende etnyske achtergrûnen witte De Kom dêr te finen en al gau krijt er de bynamme ‘papa De Kom’. Omdat de autoriteiten bang binne foar it ferset dat De Kom mei syn aktiviteiten oanwakkeret, wurdt er finzen set. Op 7 febrewaris 1933 komt foar de finzenis in grutte mannichte minsken byinoar om stipe oan De Kom te betsjûgjen. Soldaten begjinne te sjitten en der reitsje twa minsken dea en 22 ferwûne. Om fierder oproer foar te kommen, wurdt De Kom ferband út Suriname en moat er werom nei Nederlân.

Wij slaven van Suriname
Yn Nederlân komt er net mear oan it wurk. Mei it skriuwen giet er wol troch. Yn 1934 publisearret er syn boek Wij slaven van Suriname, it earste skiednisboek oer Suriname troch in Surinamer. Hy einiget mei in haadstik oer syn ferbanning. De Kom syn boek past yn in tiid wêryn’t mear ynternasjonale antykoloniale en antyrasistyske wurken ferskine, sa as The Black Jacobins fan C.L.R. James. De ferneamde lêste sinnen fan Wij slaven van Suriname binne:

Sranang mijn vaderland.
Eenmaal hoop ik u weer te zien.
Op den dag waarop alle ellende uit u weggewischt zal zijn.

Twadde Wrâldoarloch
De Kom soe Suriname lykwols net mear weromsjen. Yn de tiid fan de Dútske besetting fan Nederlân slút er him oan by it ferset. Hy skriuwt ûnder oaren foar de Haachske yllegale kommunistyske krante De Vonk, reden foar de besetters om him op 7 augustus 1944 te arrestearjen. Fia ferskillende kampen komt er úteinlik yn konsintraasjekamp Sandbostel telâne, dêr’t er op 24 april 1945 omkomt. Pas yn 1960 wurdt syn lichem yn in massagrêf identifisearre.

Yn de sechstiger jierren ûntdekke studinten syn boek opnij. Nei de ûnôfhinklikheid fan Suriname yn 1975 wurdt De Kom hieltyd mear fereare as held. Syn boeken en syn blik op ’e wrâld binne sawol yn Nederlân as yn Suriname noch hieltyd in ynspiraasjeboarne.

Anton de Kom

Dit is Anton de Kom. Hij was een Surinaamse schrijver en een verzetsheld. Hij werd in 1898 geboren in Paramaribo, de hoofdstad van Suriname. Nederland was toen de baas in Suriname.

In 1921 kwam Anton aan in Nederland. Een paar jaar later trouwde Anton de Kom met de Nederlandse Petronella Borsboom. Een huwelijk tussen een zwarte man en een witte vrouw was in die tijd erg ongewoon. Ze kregen vier kinderen.
Geboortehuis

Dit is het geboortehuis van Anton de Kom in Paramaribo. Het staat in de wijk Frimangron. Probeer dat eens langzaam uit te spreken. Hoor je 'vrij-mans-grond'? Hier woonden vrijgelaten en vrijgekochte slaafgemaakten. Zo ook de familie van Anton. Zijn vader was nog in slavernij geboren op plantage 'Molhoop'.
De laatste zinnen

In 1933 werd Anton de Kom uit Suriname verbannen. In zijn boek Wij slaven van Suriname beschreef Anton de Kom in 1934 dat hij ooit hoopte terug te keren naar Suriname.

Dit zijn de laatste, bekende zinnen uit het boek:

Sranang (=Suriname) mijn vaderland (=geboorteland)
Eenmaal hoop ik u weer te zien
Op de dag waarop alle ellende uit u weggewist zal zijn

'Alle ellende' verwijst naar de uitbuiting van Surinamers door Nederlanders. Dat betekent dat de Nederlanders zo veel mogelijk voordeel haalden uit de Surinamers in die periode. Anton streed tegen racisme en uitbuiting. Anton de Kom zag zijn land nooit meer terug.
Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog begon. De Duitsers bezetten Nederland. Anton de Kom sloot zich aan bij het verzet. Hij schreef anti-Duitse stukjes in de verboden krant De Vonk. De Duitsers kwamen achter zijn verzetswerk en arresteerden hem. Ze behandelden hem als een gevaarlijke gevangene. Anton de Kom overleed vlak voor het einde van de oorlog in een Duits concentratiekamp.
Kolonie van Nederland

Suriname was van 1667 tot en met 1975 een kolonie van Nederland. Een kolonie is een gebied of land dat onder dwang van een ander land bestuurd wordt. De Nederlanders hadden grote plantages, waarop suikerriet, tabak en koffie werd verbouwd. Op de plantages werkten mensen die tot slaaf waren gemaakt. Dit waren mensen die door de Nederlanders uit Afrika werden gehaald en een bezit werden van de plantagehouders.

De slavernij werd afgeschaft in 1863. Anton werd in 1898 geboren en groeide op in een land waar slavernij niet meer was toegestaan. Toch leerde en wist hij hoe het geweest moest zijn om als slaaf op te groeien. Zijn oma en vader vertelden daarover vaak verhalen aan Anton.
Racisme

De slavernij was afgeschaft, maar het racisme bleef. Racisme betekent dat mensen neerkijken op mensen met een andere huidskleur. Als Anton van school afkomt krijgt hij een baan, maar niet de baan die hij graag wil. De betere banen in Suriname zijn voor witte Nederlanders, niet voor mensen met een donkere huidskleur.

Daarom vertrekt Anton in 1920 uit Suriname naar Nederland, om daar werk te zoeken. In Nederland vindt hij werk bij een handelaar in koffie, thee en tabak.
Schrijver en dichter

Anton de Kom zag zichzelf vooral als schrijver en dichter. Hij vond dat Nederlanders veel te weinig wisten over de geschiedenis van Suriname en slavernij. Hij gaf lezingen en schreef over de politiek. Hij schreef het boek Wij slaven van Suriname in 1934.

Het was het eerste geschiedenisboek over Suriname dat geschreven was door een Surinamer. Het boek was bedoeld voor Nederlanders en Surinamers. Het boek is een protest tegen kolonialisme en racisme.
Monument Anton de Kom

In Amsterdam is in 2006 een bronzen beeld van Anton de Kom onthuld. Het is gemaakt om de Surinaamse vrijheidsstrijder en verzetsman te eren en te herinneren.
Tochten naar Nederland en Suriname

In 1921 komt Anton de Kom voor het eerst aan in Nederland. Hij is naar Nederland gekomen om een baan te zoeken. Eind 1932 vertrekt hij weer naar Suriname, omdat zijn moeder op sterven ligt. Als hij begin 1933 in Suriname aankomt is zijn moeder al overleden. In datzelfde jaar wordt Anton verbannen uit Suriname en keert hij terug naar Nederland.

In 1933 geeft Anton politieke lezingen in Suriname. Deze worden al snel verboden. Anton richt een adviesbureau op. Hij kan veel mensen helpen en krijgt de bijnaam ‘papa De Kom'. De politie in Suriname is bang dat Anton oproept tot verzet in Suriname. Anton wordt gevangengezet. Op 7 februari 1933 is er een protest over dat Anton in de gevangenis zit. Anton de Kom wordt verbannen uit Suriname, omdat de politie bang is voor nog meer onrust. Hij mag dan niet meer in Suriname wonen.

Vensterplaat over Anton de Kom. Illustratie: Kok Korpershoek. Lesmateriaal voor docenten: Vensterles - Anton de Kom. Deze vensterplaat is ook de basis van twee LessonUp-lessen voor basisonderwijs en onderbouw VO.