De eerst ommuurde stad was maar negen hectare groot en groeide snel. De katholieke religie speelde een belangrijke rol in het dagelijkse leven in die tijd. Dus moest er een kerk komen. Vanaf 1220 bouwde men aan de Sint-Janskerk, aanvankelijk in romaanse stijl. Later werd de kerk vergroot in gotische stijl. De materialen die benodigd waren kwamen zowel van dichtbij als van veraf. Het karkas werd van baksteen gebouwd uit de omgeving bv Engelen en de Betuwe waar steenovens waren en de bekleding en ornamenten van natuursteen. Tufsteen uit Duitsland zoals Munster en de Harz, gebieden waar vroeger vulkanen waren geweest, zandsteen en kalksteen uit de Zuidelijke Nederlanden (het huidige België) en Noord Frankrijk.
Transport vond plaats via de rivieren Rijn, Maas en Schelde. Via de open verbinding bij Poederoyen kon het transport van de Waal de Maas bereiken. Vanaf hier vaarde men over de Maas naar de monding van de Dieze en dan naar de haven van de stad. Op de kleine stromen van het Diezestelsel konden geen brede schepen en schepen met diepgang varen.
Daarom werd via ranke platbodems, zgn. pleiten, het bouwmateriaal vervoerd naar de insteekhaven bij de Grote Stroom, daar waar nu het voormalig complex van de zusters van de Choorstraat is en het Theater aan de Parade. Hier was aan de tijdelijke haven de bouwloods. Sommige ornamenten zoals kapitelen en pinakels waren via prefab al gereed, andere werden uit het aangevoerd gesteende gemaakt. Ook het benodigde hout moet op deze wijze zijn aangevoerd. Via archeologisch onderzoek heeft men in het verleden de haven gevonden en restanten van de genoemde steensoorten.
Wat men in de stad nodig had voor haar bewoners en de handel:
Voedsel werd in de stad aangevoerd via land en waterwegen uit andere delen van het huidige Nederland en het buitenland bijvoorbeeld Rijnwijn uit Keulen. Deze werd daar gekocht, maar tegelijkertijd verkocht men haring die men in Dordrecht had gekocht. Dordrecht is voor de Gouden eeuw de stapelplaats geweest van haring. Deze kwam in het begin van de middeleeuwen uit de Oostzee. En is later gemigreerd naar de Noordzee. Dit is ook de reden geweest dat ’s-Hertogenbosch een vrijhandelspost had op het eiland Schonen bij Zweden. Daar werd ruilhandel gedreven op basis van de lakense stof – bonnetten etc. uit ’s-Hertogenbosch.
Uit een verslag van een inbeslagname van de landing bij Poederoyen tijdens de Gelderse oorlogen blijkt wat er zoal naar ’s-Hertogenbosch werd aangevoerd. Via het tol- en inbeslagnameregister zien we dat de lading bestond uit: bier, vis, hop, haring, kaas, zout, en graan.
Ook de dorpen in de omtrek leverde granen ( haver / gerst / boekweit), hop, groenten, fruit en vlees en vee aan. Vanuit Den Dungen vervoerde men het naar ’s-Hertogenbosch via de Dungense vaartgraaf, vanaf de Poeldonkse Dijk of de weg “de Bossche Pad” wat langs de vaart liep. Via de Antoniushekel kwam men op de Grote Stroom terecht, vervolgens werden de producten via het Rozemarijnstraat op de Markt gebracht. Terplaatse van de Antoniushekel was ook een kleine toegangspoort waar de Bossche Pad eindigde en aansloot op de Hinthamerstraat en zo naar de markt. Na afloop kochten de Dungenaren producten die men in het dorp niet had. Dat ging via de omgekeerd route terug. Hierbij moet je denken aan lakense stof of linnen, schoeisel, gereedschap, kaarsen en haring.
Ook vanuit Berlicum werd handel gedreven. Te voet of met een kar ging men over Hintham naar ’s-Hertogenbosch. Ook vond de aanvoer plaats via de Aa. Opstapplaats voor de Aa was naast De Plaets, het centrum van het toenmalige Berlicum. Via de ondiepe Aa en de Antoniushekel volgde men dezelfde route als de Inwoners van Den Dungen. Het Oude Gemeentehuis heet nog altijd “De Plaets”. In die tijd stond daar ook een kasteel waar een van de vermogende bestuurders van ’s-Hertogenbosch woonde.
Vlijmen bracht zijn goederen via een weg door het Boschveld over het gehucht Deuteren naar de Sint-Janspoort en zo de stad in naar de plaats van bestemming of naar de Markt. Op de terugweg kocht men kaarsen bij het Keershuis in de Sint-Jansstraat. In geval van wateroverlast door de Beerse Overlaat gebruikte men veerboten die vertrokken uit de omgeving van de huidige protestantse kerk naar Deuteren.
Grondstoffen voor de vervaardiging van produkten:
Zeep werd in die middeleeuwen natuurlijk ook al gebruikt. Het had de vorm zoals we vroeger de groene zeep kende. Men gebruikte daarvoor dierlijke vetten van runderen en varkens en oliën zoals levertraan, hennepolie, lijnolie, raapolie en een mengsel van potas en kalkloog. Potas werd gehaald uit Danzig en Koningsbergen, waar het werd gemaakt door eiken en beuken te verbranden, de houtas op te lossen in water en de gefilterde oplossing in te dampen. Het oplosbare zout dat overbleef werd potas genoemd omdat het in potten werd verhandeld. Een grote vraag naar potas leidde tot ontbossing. Deze potas werd via handel via de IJsel bij de Hanzesteden Zutphen, Deventer en Kampen betrokken. Ook Antwerpen was een aanvoerplaats. De ontbossing gebeurde ook in de Nederlanden. De bossen in Nederland waren rond 1400 bijna geheel verdwenen. Men had brandhout nodig, maar ook hout voor de vervaardiging van huizen en schepen. Maar ook hier werd houtskool gemaakt. Het was makkelijker te vervoeren met karren of via waterwegen. Het was benodigd in productieprocessen van zeep. lakense stof en ijzeren producten.
IJzer: In 2005 / 2006 is een nieuwbouwproject op gang gekomen op de hoek van de Stoofstraat en Snellestraat. Na afbraak van de bestaande woningen is hier archeologisch onderzoek gedaan en zijn in met name de Stoofstraat restanten / halffabricaten van messen in de gevonden beerputten aangetroffen. Men kwam tot de conclusie, via informatie uit het stadsarchief en na onderzoek van de messen zelf, dat hier een belangrijke fabricageplaats was geweest omstreeks 1550. Men vond een exemplaar dat zelfs overeenkomt met een dat t is afgebeeld op een schilderij van Jeroen Bosch. De messen waren op de volgende wijze gemaakt. Het lemmet was van staal gemaakt wat vermoedelijk uit Spanje of Zweden werd geïmporteerd. Het heft was van ijzer gemaakt. Hiervoor gebruikte men ijzerroer wat langs de Aa en Dommel werd gevonden. Het lemmet werd bekleed met belegplaten van been of hout. Voor het hout is letterhout en palissander gevonden wat betrokken werd uit Zuid-America en ook buxus uit Zuid-Europa. Ook hier zie je dus een handelsstroom uit gebieden buiten Nederland. De messen werden in heel Europa verkocht. In Spanje wordt nu nog een bepaald soort mes een bolduc genoemd wat oorspronkelijk in Bois le Duc werd geproduceerd. Ook in Zuid-America zijn deze messen gevonden.
Spelden: Spelden vormden een ander belangrijk exportproduct van ’s-Hertogenbosch. Op diverse plaatsen is draadafval gevonden wat afkomstig was van een speldenproductieplaats. Bossche handelaren verkochten hun spelden op de diverse jaarmarkten in onder meer Bergen op Zoom en Antwerpen. Voor het vervoer gebruikte men dan schepen die via de Maas en de Zeeuwse wateren naar de havens van de genoemde plaatsen vaarden. Hier werden honderdduizenden spelden verkocht. De gewone man had spelden nodig om zijn lakense kleding vast of dicht te maken. Knopen gemaakt van been waren voor hem te kostbaar. Het draad dat men hiervoor nodig had kwam uit de Zweedse plaats Norrköping. Men heeft dit kunnen vaststellen d.m.v. gevonden merkloodjes die op diverse plaatsen in de stad zijn gevonden, zoals bij het Muntelbolwerk, een vestingwerk nabij de Hinthamerpoort. Vermoedelijk is hier bouwafval uit de stad gestort.
Turf: Dit werd onder meer gewonnen bij Loon op Zand en Sprang Capelle en werd met behulp van pleyten via de Loonsche Turfvaart vervoerd. Deze vaart liep langs Waalwijk – Drunen - Nieuwkuijk -Vlijmen en kwam uit in de Bossche Sloot. Deze mondde vervolgens uit in de Dieze bij Engelen en zo werd de Haven van ’s-Hertogenbosch bereikt. In de stad gebruikte men de pleyten om via het Diezestelsel de turf af te leveren bij stapelplaatsen in de stad.
Wol: Lakense stof is een van de belangrijkste export artikelen geweest van der middeleeuwse handel van ’s-Hertogenbosch. In het Noordbrabants Museum in de Verwerstraat kan men nog altijd een schilderij bewonderen waarop de lakenmarkt is uitgebeeld. Voor de productie van laken had men op de eerste plaats wol nodig, die werd betrokken uit plaatsen uit omgeving van de Meijerij. Echter dit was niet altijd kwaliteitswol. Daarom betrok met uit Zierikzee ook wol. Daar was de stapelplaats voor Schotse wol. Dordrecht is dit enige tijd geweest voor Engelse wol die ook gebruikt werd. Het voert te ver om alle deel processen te noemen voor de vervaardiging van de lakense stof. Ik noem er twee omdat men hiervoor producten nodig had die weer aangevoerd moesten worden. Verven van de wollen draden werd gedaan met de verfstoffen: wouw voor gele verfstof, meekrap voor rode verfstof ( Zeeland / Zierikzee), wede en lakmoes voor blauwe verfstof (Zuid Frankrijk en Zuid Duitsland). Ook maakte men gebruik van aluin om de verfstoffen aan de wol te laten hechten. Op lakenloodjes, die aan de balen zaten, werd ook de kleur van het laken vermeld. Voor het vollen had men urine nodig alsmede volaarde(fijne klei) uit de regio. Het vollen van de lakense stof werd soms uitbesteed aan de watermolen bij Den Halder waarvan de Heer van Herlear eigenaar was. Uiteraard werd de stof met pleijten aangevoerd te samen met de benodigde oude urine in vaten wat nodig was voor het proces.
Mocht u op- en aanmerkingen hebben, dan kunt u contact met ons opnemen via het emailadres: watermuseum@kringvrienden.nl.