Het Drongelens kanaal

een afwateringskanaal naar de Bergse Maas

Tot de werkzaamheden die voortvloeide uit de Wet op de verlegging van de Maasmond behoorde ook de aanleg van het Drongelens kanaal. Dit werd gegraven van 1906-1910. Het is een afwateringskanaal voor het geval de Dieze, vanwege hoge waterstanden, niet kan afwateren op de Maas.

Het tracé van het kanaal:

Vanaf de bovenmond bij de Zestig-Elschebrug / de oude Vughterbrug was het tracé gepland. Eerst in zuidelijke richting door de laaggelegen weidegronden in de “Gement”, vervolgens om het voormalige fort Isabella heen door de Vughtse Heide en voor de Kampdijk afbuigend in westelijke richting. Vervolgens loopt het tracé ten noorden van de buitenpolders van Cromvoirt, en daarna in een rechte lijn ten zuiden van Drunen door de Baardwijkse Overlaat om daarna uit te monden bij Drongelen in de nieuw gegraven Bergse Maas.

Voor de natuurlijke afvloeiing vanuit de Dommel richting de Maas bij Drongelen moest het kanaal zo aangelegd worden, dat er sprake was van een natuurlijk verhang. Hiervoor moest men hoog beginnen en laag eindigen. Vandaar dat het traject vanaf de Zestig-Elsche brug bij  ’s-Hertogenbosch eerst was gekozen in zuidelijke richting tot net aan de Vughtse Heide en vandaar pas in westelijke richting. Een kortere route zou zijn geweest via de Moerputten en het Vlijmense Ven, maar dan zou het verhang onvoldoende zijn geweest voor natuurlijke stroming en afvloeiing richting de Bergse Maas.

De benodigde grondverzet machines

Voor het graven van het kanaal werden, voor het eerst in Nederland, met stoom aangedreven graafmachines ingezet. Deze werden door de buitenlandse leveranciers ”excavateurs“ genoemd. Speciaal voor het kanaal had men twee grote graafmachines laten overkomen uit Hongarije. Bouwkosten DM 78.500 per stuk. Deze graafmachines waren door de firma Lübecker- Machinenbau-Gesellschaft te Lübeck (Duitsland)  gebouwd voor het graven van een afwateringskanaal bij het Neusiedlermeer op de grens van Oostenrijk en Hongarije. Aangezien de machines zo’n 170 ton wogen, was verplaatsing alleen  mogelijk op  rails die vijf meter uit elkaar lagen. Voor het laten draaien van de graafmachines reed ook een trein mee met kolen en ketelwater en een compleet magazijn voor onderhoud gedurende de werken. De kolen werden aangevoerd met een speciaal aangelegde spoorbaan voor een locomotief met wagons. De twee excavateurs waren voor die tijd gigantische graafmachines, bestaande uit een stoomketel met aandrijfmechanisme voor het uithalen van de grond naar het dijklichaam. Per emmer kon 250 liter grond worden weg gegraven.

Het werkvolk voor het grondwerk en ondersteuning grondverzet machines

Voor de uitvoering van de werken werden vanuit heel Nederland grondwerkers aangeworven. Vooral uit West-Brabant, o.a. uit St. Willibrord, maar ook uit het rivierengebied en dan met name uit het Land van Heusden en Altena werden veel arbeiders aangetrokken. Ook hadden zich veel grondwerkers aangemeld,  die eerder hadden meegewerkt aan het graven van de Bergse Maas. De arbeiders werden ondergebracht bij particulieren en pensions in de omgeving van Baardwijk en  Waalwijk. Later, in de zomer van 1907, toen de aantallen gravers snel toenamen, werden in Baardwijk zelfs tenten voor onderdak ingericht. Zo waren er in de zomer van 1907  al zo’n 160 grondwerkers aan het kanaal werkzaam, wat eind juli al was aangegroeid tot meer dan 300 grondarbeiders. De verdiensten waren laag en varieerden van fl. 1,80 per dag voor graafarbeiders tot fl. 2,50 per dag voor machinisten van de excavateurs.

Start van het project en verdere uitvoering

Als eerste werk aan het kanaal werd in het voorjaar van 1896 gestart met de bouw van een uitwateringssluis en een stoomgemaal aan de benedenmond van het kanaal in Doeveren. Deze werken waren, vooruitlopend op de aanleg van het eigenlijke afwateringskanaal, tien jaar eerder uitgevoerd, omdat de aanleg ervan moest plaatsvinden tegelijkertijd met de aanleg van de nieuw te graven Bergse Maas. Het sluizencomplex is een ontwerp van ingenieur C.A. Jolles, die ook eindverantwoordelijk was voor de uiteindelijke uitvoering.

De grondwerken voor de aanleg van het kanaal en de voorbereiding van alle kunstwerken als bruggen en duikers waren op 6 maart 1907 openbaar aanbesteed en vervolgens gegund aan de aannemerscombinatie C. de Groot en K.L. Kalis uit Gorinchem en Sliedrecht voor een bedrag van fl. 939.700,--. De aanleg van de bruggen en duikers, dus eigenlijk de betonwerken, werd gegund aan de Hollandse Maatschappij  tot het Maken van Werken in Gewapend Beton uit ’s-Gravenhage. Een van de onderdelen van het uitvoeren van het werk was het volgende: Tijdens het graven door de excavateurs werd een, met een door een stoomloc aangedreven centrifugaalpomp opgesteld, om het uit te graven deel van het kanaal zoveel mogelijk watervrij te kunnen houden.

De zijtracé werken met hun afwateringsoplossingen

Bij Cromvoirt kruist het kanaal de Broekley die voor 1906 vanuit de streken rond Helvoirt en Oisterwijk en vanuit de Zandley het water via de Bossche Sloot afvoerde op de Dieze. Bij het graven van het Drongelenskanaal werd deze afvoer onderbroken. Om dit probleem op te lossen werd de Broekley direct aangesloten op het Drongelens Kanaal door een vrije uitwatering met overstort in de zuidelijke kanaaldijk. Aan de noordzijde van het Drongelens Kanaal lag de Bossche Sloot, voor 1906 een voortzetting van de Broekley, die voor 1906 het water van de hogere zandgronden afvoerde op de Dieze en daarmee op de Maas. Ten behoeven van de aansluiting van de Bossche Sloot op het Drongelens Kanaal werd in de noordelijke dijk van het kanaal een sluis aangelegd volgens het “Stoney-schuif” principe, zoals ook toegepast in de Doeverense of Bovenlandse Sluis. Daardoor ontstond een geheel nieuwe situatie. De Bossche Sloot kon nu het overtollig water van het Bossche Veld, bij een lage waterstand van het Drongelens Kanaal, uitwateren door deze sluis op het Drongelens Kanaal. Daarnaast kon het Bossche Veld ook omgekeerd uitwateren op de Dieze door de uitwateringssluis bij Engelen.

 

Mocht u op- en aanmerkingen hebben, dan kunt u contact met ons opnemen via het emailadres: watermuseum@kringvrienden.nl.