Drinkwater voorzieningen in de middeleeuwen en in ’s-Hertogenbosch
De belangrijkste voorzieningen om drinkwater te bemachtigen waren in de middeleeuwen waterputten en waterpompen.
Een waterwinput is meestal een gegraven of geboord gat in de grond om grondwater te kunnen gebruiken. Daarnaast bestaan er waterputten die tot doel hebben hemelwater te verzamelen (regenput). Ze dienen in de eerste plaats voor de voorziening van drinkwater.
Als het grondwater zich vlak onder de aardoppervlakte bevindt, wat meestal het geval is in vochtige omgevingen, is het grondwaterpeil door vrij eenvoudig graafwerk gemakkelijk te bereiken. De gegraven put wordt dan meestal ook ingesloten, zodat het gegraven gat over de hele lengte van de put smal kan blijven en ook niet instort als de grond zelf vochtiger wordt en dus minder vast. Zo'n put noemt men een welput. Meestal zijn ze een paar meter diep.
In ’s-Hertogenbosch werd de diepte van de te graven put ook bepaald door geomorfologie van het landschap en de processen die bij het ontstaan daarvan een rol spelen of hebben gespeeld.
Diverse soorten waterputten
Er zijn verschillende soorten waterputten, zoals de boomstamput, de tonput, de gemetselde put en de welput.
In ’s-Hertogenbosch zijn de volgende putten d.m.v. archeologische opgravingen vast gesteld:
Project Beurdsestraat / Museumkwartier
Tonput 1337-1350 locatie: Beurdsestraat erf 2 NAP bovenkant: 3,55 m +NAP. Onderkant: 2,08 m +NAP afmetingen: 65 cm in doorsnede (ton) rond.
Opmerkingen: Van de ton was alleen de onderste 50 cm bewaard gebleven. De ton is opgebouwd uit 22 eikenhouten duigen, die bijeen werden gehouden met wilgentenen hoepen. Datering: De ton dateert waarschijnlijk uit het einde van het tweede kwart van de 14de eeuw, in ieder geval ná 1337. De ton is vermoedelijk rond 1350 ingegraven.
Tonput 1375-1400 locatie: Beurdsestraat perceel 7 NAP bovenkant: 2,75 m +NAP. Onderkant: 1,35 m +NAP afmetingen: 80 cm in doorsnede. De ton is bijna compleet bewaard gebleven. De ton is opgebouwd uit 24 eikenhouten duigen, die bijeen werden gehouden met wilgentenen hoepen. datering: ton: 1375-1400. tonput: 1375-1400 of jonger.
Waterput 1900-1925 locatie: Beurdsestraat perceel 3 NAP bovenkant: 5,23 m +NAP. Onderkant: 4,20 m +NAP afmetingen: 1,20 m in doorsnede baksteenformaten: ? x 10,5-11 x 5 cm vorm.
Waterput 1450-1550 locatie: Beurdsestraat perceel 4 NAP bovenkant: 3,70 m +NAP. Onderkant: 1,80 m +NAP afmetingen: 60 cm in doorsnede baksteenformaten: n.v.t. vorm. De waterput is tot 2,65 m +NAP opgegraven. De diepte van de waterput is door middel van een boring vastgesteld. De interpretatie als waterput is niet zeker; er is geen houten omhulsel bewaard gebleven. datering: 1450-1550
Waterput 1700-1800 locatie: Beurdsestraat perceel 5 NAP bovenkant: 5,00 m +NAP.Onderkant: niet waargenomen afmetingen: 1,60 m in doorsnede baksteenformaten: 20-21 x 9,5 x 4,5-5 cm vorm. De bakstenen ring van de waterput is waargenomen tot 3,60 m +NAP. De put gaat nog door tot in ieder geval 2,70 m +NAP
Waterput op de Markt
Tijdens archeologisch onderzoek in 1977 zijn de fundamenten gedocumenteerd van de stadswaterput, een enorme structuur van 3,60 m doorsnede, voorzien van een zeshoekig puthuis, waaruit tegen betaling door de stad schoon water werd geleverd. De waterput is afgebeeld op een schilderij van de Markt als Lakenmarkt, daterend uit het tweede kwart van de 16e eeuw. De put is hier voorzien van het Habsburgse wapen (de dubbele adelaar). Keizer Maximiliaan had de stad hiervoor speciale toestemming verleend. Deze stedelijke waterputten zijn algemeen in het Duitse Rijk in deze periode en kunnen nog steeds in vele Duitse steden worden aangetroffen. In Nederland zijn ze echter zeer zeldzaam. Op de fundamenten van de middeleeuwse put is in 1979 een eigentijdse versie van put en puthuis opgetrokken.
In 2008 is dit puthuis verwijderd en vervangen door een glasplaat, welke verschillende keren door vandalisme werd vernield. Van 2011 t/m 2015 heeft weer een “een politieke strijd” plaats gevonden voor herplaatsing van een historisch correct puthuis in de stijl van het schilderij de Lakenmarkt. En dit staat er nu uit uiteindelijk…..met enige versieringen.
Invoering waterleiding zoals we nu kennen
Goed drinkwater uit de kraan hebben we pas ongeveer een eeuw. Voor die tijd waren de Bosschenaren aangewezen op drinkputten en waterpompen. De kwaliteit van dat water werd onderzocht door de stedelijke gezondheidscommissie en die constateerde dat die niet goed was. Het gevaar bestond dat besmet water ziekten overbracht.
Omdat in 's-Hertogenbosch een goed rioleringsstelsel ontbrak, was de Bossche bodem doortrokken van fecale stoffen. Het water van de openbare stadspompen - die via welputten hun water aan de bodem onttrokken - was uiterst slecht en ongezond. Diepere boringen zouden geen oplossingen bieden, aangezien de bodem tot op grote diepte verontreinigd was.
Bosschenaren gebruikten ook het water van de Binnendieze, de Dommel, de Aa en de Zuid-Willemsvaart als drinkwater. Het water van de Binnendieze was totaal ongeschikt, omdat vele riolen zich in dit waterloopje loosden. Het water van de Dommel en de Aa bleken na scheikundig onderzoek evenmin het predicaat goed drinkwater te kunnen krijgen. Slechts het water uit de Zuid-Willemsvaart, hoewel 'niet fris en aangenaam' was niet direct schadelijk voor de gezondheid.
Bij de behandeling van de gemeentebegroting van 1877 werd uiteindelijk besloten een onderzoek naar de verbetering van de watervoorziening in te stellen. Pas zeven jaar later, in juli 1884, werd er besloten goed drinkwater te gaan winnen in heidegronden bij Nuland en Rosmalen. Aanleiding was de dreiging van opnieuw een cholera epidemie.
Op de hei tussen Nuland en Rosmalen kwam een pompinrichting, alsmede stoomwerktuigen voor de gemeentelijke hogedrukwaterleiding. Als onderdeel hiervan werd aan het Hinthamereinde een watertoren geplaatst. De markante watertoren van Den Bosch, als zodanig in 1887 in gebruik genomen en sinds 1974 op non actief, verheft zich als een soort stadswachter aan het begin van het Hinthamereinde, pal achter de vroegere vestingmuren. In zijn opvallende verschijning voldoet het monumentale bouwwerk niet bepaald aan het klassieke beeld van een watertoren. Sinds mei 2001 staat hij geregistreerd als rijksmonument
Op 10 januari 1887 stroomde het eerste leidingwater uit een Bossche kraan. Maar snel ging het niet met de aanleg. Op het eind van het jaar waren er 487 betalende gebruikers. En de overige Bosschenaren maakten gebruik van een van de zestien standpijpen voor kosteloos gebruik die in 1893 nog in gebruik waren. Toen waren er inmiddels 1354 betalende leidingwaterverbruikers.
In het begin van de negentiende eeuw verdwenen geleidelijk aan de pompen uit het Bossche stadsbeeld. Maar de fontein aan het Stationsplein was in het begin nog voorzien van een aparte drinkwatervoorziening voor zowel paarden als mensen! Dat was trouwens de eerste fontein in ’s-Hertogenbosch. Voor die tijd waren er geen in de stad en zou het als een verspilling worden gezien.
Mocht u op- en aanmerkingen hebben, dan kunt u contact met ons opnemen via het emailadres: watermuseum@kringvrienden.nl.