De Zuid-Willemsvaart

Na de Franse tijd (1795 – 1815) werd op het Wener Congres besloten de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden bij elkaar te voegen, om als bufferstraat te fungeren tegen Frankrijk. Die kwam onder leiding te staan van Koning Willem I. Het was de ondankbare taak van koning Willem I om de verschillende delen van de Nederlanden economisch bij elkaar te brengen. Zijn idee was om het overwegend handeldrijvende Noorden aan te vullen met een reeds goed geïndustrialiseerd Zuiden. De handel was geheel afhankelijk van goed transport. De Hollandse zeehavens moesten daarom een goede verbinding hebben met het achterland. Zijn visie was dat dit het beste kon door kanalen aan te leggen, omdat scheepvaartverkeer het goedkoopste was.

Realisatie Kanaal

Men koos voor het tracé van het Aadal omdat de argumenten die Carel Wesselman in zijn onderzoeksrapport had opgesomd, zeer goed onderbouwd waren.

 

  • De argumenten waren: de woeste gronden ( Peel) konden gemakkelijk en goedkoper in cultuur gebracht worden, omdat het Aa tracé lager lag.
  • Het Aa- tracé was goedkoper. De Dommel ( het andere tracé) had veel meer bochten en veel meer watermolens. De schadevergoeding voor de Dommel werd op 400.000 gulden en voor de Aa op 50.000 gulden vastgesteld.
  • Het Dommel-tracé liep door bebouwd gebied. Het onteigenen zou daarom langer duren en meer geld kosten.
  • Eindhoven had al een goede verbinding met ’s-Hertogenbosch nl. de Steenweg naar Luik waarvan de aanleg in 1714 begonnen was.
  • Het aantal inwoners die voordeel zou hebben lag voor het Aa tracé veel hoger; 54.000 tegen 27.000 inwoners.
  • Met het Aa-tracé ontsloot men een groot turfgebied.

 

Het Aa-tracé had ook een nadeel, het was veel langer.

De visie van C.F. Wesselman werd grotendeels overgenomen door de inspecteur generaal van waterstaat A.F. Goudriaan. Hij had al in december 1817 opdracht gegeven om metingen en boringen te verrichten. Het kanaal zou geschikt worden gemaakt voor schepen van 400 ton, voor die tijd een flink kanaal.

 

Het kanaal begon in Maastricht en liep va het oude toevoerkanaal van het Canal du Nord naar Lozen ( B). Van Lozen tot Nederweert gebruikte men het stuk dat al door Napoleon gegraven was gegraven voor het Canal du Nord. Vanaf Nederweert werd een nieuw kanaal gegraven via Veghel naar ’s-Hertogenbosch. Dat het kanaal binnen de vesting zou beginnen was voor Maastricht van groot belang, zij kon door aanleg van een haven en een verbinding met de Maas haar handelspositie sterk verbeteren. Wel moesten er enkele bouwtechnische voorzieningen getroffen worden om niet in strijd met de vestingwet te handelen.

 

De financiering gaf aanvankelijk nogal problemen maar toen die opgelost waren werd het plan op 6 augustus 1821 goedgekeurd. Al op 16 augustus 1821 kregen alle gemeenten gelegen aan of langs de rivieren Aa en Dieze een officieel schrijven dat men overging tot afbakening van het terrein voor de aanleg van een kanaal. Op 21 augustus volgde een ander missive waarin werd vermeld, dat men tot uitvoering van die operatie hier en daar “enige verhakkingen van houtgewassen” onvermijdelijk zou zijn. De eerste aanbesteding vond plaats in april 1822. Het kanaal werd aangelegd volgens het plan van A.F. Goudriaan.

 

Om het verval van 40 meter tussen Maastricht en ’s-Hertogenbosch te overwinnen werden er 21 enkelvoudige schutsluizen in gelegd. Het kreeg bij aanvang een bodembreedte van tien meter en 2,10 meter diepte. Het 122,5 km lange kanaal was geschikt voor schepen van 400 ton en was voor die tijd het langste kanaal van Nederland. Met dit tonnage werd voor de eerste keer gebroken met de gewoonte om een kanaal alleen geschikt te maken voor regionaal scheepvaartverkeer.

Op 11 november 1822 legde de gouverneur van Limburg De Brouckère de eerste hoeksteen bij sluis 1 in ’s-Hertogenbosch. Toen kreeg het kanaal zijn officiële naam: de Zuid-Willemsvaart.

 

Het graven gebeurde via de indeling van percelen. Er waren er 16, elk weer verdeeld in secties van 500 meter. Dat betekende dat kilometers tracé in een keer gegraven konden worden. Per sectie waren ploegen bezig van 20 mannen en 12 kruiers onder leiding van een putbaas. Tussen de percelen werden dammen aangelegd. Het afgraven van een sectie begon in het midden, met een draineer of midden sleuf. Het water werd door middel van pompen, die door paarden dag en nacht werden bediend, afgevoerd. Er was ook een kettingmolen, bediend door mensen. Verder: droog spitten, in manden doen en daarmee de oever ophogen. Indien de hoogte te hoog was, droegen vrouwen de manden omhoog.

 

De officiële doelstellingen om dit kanaal te graven waren:

  1. bevordering van de koophandel.
  2. het vervoer van turf en landbouwproducten,
  3. militair belang,
  4. ter verbroedering van het zuidelijk en noordelijk deel der Nederlanden.

 

Op 31 mei 1825 werd het gedeelte ’s-Hertogenbosch-Helmond opengesteld voor de scheepvaart. De feestelijke opening vond in het bijzijn van koning Willem I  plaats op 24 Augustus 1826.

 

Gebruiken en veranderingen na de opening van het kanaal.

 

De eerste schepen die vanaf 1826 de Hertogstad aandeden, maakten gebruik van windkracht. Bij windstilte werden de schepen getrokken: door paardenkracht of door de schipper of diens vrouw. Maar steeds meer kwamen stoomboten en andere mechanisch aangedreven schepen op het kanaal. Ze werden groter en dat was de reden dat ook de Zuid-Willemsvaart verbreed moest worden.
Bebouwing rond de Zuid-Willemsvaart kwam in de negentiende eeuw op gang. Slechts bij het Hinthamereinde moesten huizen verdwijnen bij het graven van de waterweg. Het kanaal kwam namelijk dwars door het Hinthamereind: officieel begon deze straat reeds bij de Geerlingse brug. Maar door deze doorbraak is sedertdien het stuk Hinthamereinde tussen de Geerlingse brug en het kanaal ook Hinthamerstraat gaan heten.

Met het verbreden van het kanaal, moesten ook steeds nieuwe bruggen worden aangelegd. Zo onderging in de jaren dertig de omgeving van Sluis “0”  een verandering. De sluis werd verbreed door taluds af te graven en te vervangen door een kademuur.

Werden de bruggen in de vorige eeuw nog door mankracht omhoog getakeld, thans gebeurt dat allemaal machinaal. De bediening vindt voor een deel zelfs 'op afstand' plaats: controle geschiedt door televisiecamera's.

De Zuid-Willemsvaart loopt op dit moment nog door de binnenstad van ’s-Hertogenbosch echter door de handelsvaart wordt hij niet meer gebruikt. Alleen toeristische / privé schepen maken zo nu en dan nog gebruik van het tracé door de stad . De handelsvaart maakt thans gebruik van het Maximakanaal dat loopt vanaf de Maas bij Empel en aansluit  op de Zuid- Willemsvaart net voorbij de brug bij Den Dungen. Er kunnen nu ook veel grote containerschepen gebruik maken van de vaarroute.

 

Mocht u op- en aanmerkingen hebben, dan kunt u contact met ons opnemen via het emailadres: watermuseum@kringvrienden.nl.