Canonmuseum

Koninklijk Eise Eisinga Planetarium

Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium presenteert verschillende topstukken die het venster Eise Eisinga uit de Canon van Nederland illustreren. Meer over topstukken en activiteiten vind je hieronder.

De Planetariumkamer en het indrukwekkende radarwerk in het Friese Franeker vormen het oudste planetarium ter wereld dat nog werkt. 

 

Koninklijk Eise Eisinga Planetarium
Eise Eisingastraat 3
Franeker

www.planetarium-friesland.nl/

Topstukken

Planetarium van Eisinga

Het planetarium van Eise Eisinga is een product van de Verlichting, omdat het de zoektocht van de mens verbeeldt om het universum te begrijpen. In de Verlichting wordt wetenschap voor een breder publiek toegankelijk. De hoogbegaafde, autodidactische wolkammer Eisinga (1744-1828) bouwt het planetarium in zijn woonkamer naar het mechanistische wereldbeeld: God zou de wereld hebben geschapen zoals een klokkenmaker een uurwerk maakt. Het planetarium van Eisinga is in zijn eigen tijd al beroemd. Tegenwoordig is dit het oudste nog werkende in zijn soort. 

De wetenschappelijke revolutie van de zeventiende en achttiende eeuw geldt als de bloeitijd van de mechanische planetaria. Om de aarde en wat zich ‘daarboven’ afspeelt begrijpelijk te maken, leggen wetenschappelijke genootschappen daarnaast indrukwekkende verzamelingen aan van globes, microscopen en telescopen. Geen van de planetaria uit deze periode is echter zo groot en indrukwekkend uitgevoerd als dat van Eise Eisinga. Wat zijn planetarium bovendien uniek maakt, is dat het zich in een huiselijke setting bevindt en nog altijd de actuele stand van de hemellichamen weergeeft.

Handschriften van Eisinga

Eise Eisinga heeft als kind een grote fascinatie voor wis- en sterrenkunde. Via zijn vaders contacten geniet hij enig onderwijs: op jonge leeftijd bestudeert hij de methodes van Euclides en Lalande. Ook erft de jonge Eisinga van zijn vader kennis over het ontwerpen en maken van instrumenten. Deze handschriften brengen het jeugdige genie heel dichtbij. Als hij vijftien jaar is, vervaardigt Eisinga namelijk al een manuscript van 650 pagina’s over wiskunde, direct daarna een handschrift over sterrenkunde. Daarnaast voorspelt hij tientallen maans- en zonsverduisteringen.

Eisinga schrijft zijn boeken in eerste instantie voor zichzelf: ze zijn een hulpmiddel om snel en grondig vertrouwd te raken met wiskundige en sterrenkundige zaken. Tot publicatie van de handschriften komt het nooit. Voor zijn beide zoons schrijft Eisinga een instructieboek waarin hij een toelichting geeft op de werking van zijn planetarium en het onderhoud dat eraan verricht moet worden. Dit handschrift speelt tot op de dag van vandaag een belangrijke rol in de instandhouding van het planetarium, en maakt de ideeën van de maker tastbaar.